Drie dimensies zijn te weinig
Waarom we de wereld beter begrijpen als we drie nieuwe dimensies toevoegen: schaal, waarde en veelvoud.
Door Jacobus van Merksteijn · 10 min lezen · 23 mei 2026
Een hemel met meer assen dan we plegen te zien
Van vier naar zeven dimensies
We zijn opgevoed met drie ruimtelijke dimensies en één tijdsdimensie. Vier dus. Voor het pakken van een kopje koffie is dat genoeg. Voor het begrijpen van het heelal, van een fusiereactor of van een samenleving niet.
In mijn model komen er drie dimensies bij die we meestal vergeten of stilzwijgend wegmoffelen in formules.
| Dimensie | Symbool | In gewone woorden |
|---|---|---|
| Ruimte | x, y, z | Waar iets is |
| Tijd | t | Wanneer iets is |
| Grootte | G | Op welke schaal u kijkt — atoom, mens, sterrenstelsel |
| Waarde | W | Van antimaterie naar materie — wat iets "weegt" qua bestaan |
| Veelvoud | N | Hoeveel parallelle versies van het systeem er zijn |
Schaal, waarde en veelvoud
Hetzelfde denkraam werkt op samenlevingen
Schaalwet in beleid
Een beleid dat op gemeenteniveau werkt, kan op landniveau averechts uitpakken. Dat is geen toeval — dat is een schaalwet. Dezelfde fysica als bij de mier en de olifant.
Waarden die niet op de balans staan
Respect, waardigheid en vertrouwen hebben hun eigen W-waarde die meetelt, ook al staat het niet in een spreadsheet. Wie alleen euro's telt, mist een hele dimensie.
Veelvoud als experimenteerveld
Één land is een experiment. Twintig landen die elk anders kiezen, leveren bewijs. Uniformerende regelgeving is dan slechter dan concurrentie tussen lidstaten — N-waarde vernietigd.
Een denkraam, geen bewezen theorie
Eerlijk antwoord: het is een denkraam, geen bewezen theorie. Ik heb het ontwikkeld omdat de bestaande modellen te veel ad-hoc-pleisters nodig hebben: donkere materie, donkere energie, fine-tuning van constanten.
Een goed model verklaart veel met weinig. Mijn model probeert dat te doen door drie ontbrekende assen toe te voegen. Of het klopt, weet ik niet zeker.
"Een nieuwe theorie wint niet doordat tegenstanders overtuigd raken, maar doordat ze sterven. De volgende generatie groeit ermee op."
— Max Planck
Drie dimensies zijn te weinig
Het heelal, een fusiereactor en een samenleving begrijpt u pas als u drie ontbrekende assen toevoegt: schaal, waarde en veelvoud.
We zijn opgevoed met drie ruimtelijke dimensies en één tijdsdimensie. Voor het pakken van een kopje koffie is dat genoeg. Voor het begrijpen van het heelal niet. In het 7D-denkraam komen er drie dimensies bij: G (grootte of schaal), W (waarde — het spectrum van antimaterie tot materie) en N (veelvoud van parallelle systemen).
G verklaart waarom een mier van een wolkenkrabber valt zonder schade maar een olifant niet: dezelfde wet, andere uitkomst op een andere schaal. W verklaart waarom wij wat we „donkere materie" noemen niet kunnen zien: het is gewone materie met een andere W-waarde, zoals een radiozender op 100 MHz onzichtbaar is voor een ontvanger op 90 MHz. N erkent dat een zwart gat aan de binnenkant mogelijk een ingang is naar een ander systeem.
Hetzelfde denkraam werkt op samenlevingen. Beleid dat op gemeenteniveau werkt, kan op landniveau averechts uitpakken — dat is de schaalwet G. Wie alleen euro's telt, mist de W-waarde van respect en vertrouwen. En twintig landen die elk anders kiezen, leveren meer bewijs dan één uniform systeem — dat is N als experimenteerveld.
Een denkraam, geen bewezen theorie
Eerlijk antwoord: het is een denkraam dat drie ontbrekende assen toevoegt om bestaande modellen minder ad-hoc te maken. Of het klopt, weet ik niet zeker. Zoals Max Planck zei: „Een nieuwe theorie wint niet doordat tegenstanders overtuigd raken, maar doordat ze sterven. De volgende generatie groeit ermee op."