Het Open Vizier

Door Jacobus van Merksteijn

Er is een zin die de meeste mensen al tienduizenden keren hebben gehoord en nooit werkelijk hebben begrepen. Niet als een vraag om voedsel. Maar als het begin van het zelf.

"Mama, ik heb honger."

Dat zegt een kind van twee. Het kind weet eigenlijk niet wat honger is. Het voelt iets in zijn lijf — een ongemak, een leegte, een drang die het niet kan benoemen. Wanneer zijn moeder op dat signaal reageert met voedsel, en met de woorden "je hebt honger", leert iets in het kind wat dat lichamelijke ongemak is. Niet via de cortex. Niet via een definitie. Via de terugkerende verbinding tussen een gewaarwording en een reactie van één bepaald mens.

Die verbinding is niet toevallig. Ze is de architectuur van het zelf.

Wat in de eerste jaren echt wordt opgebouwd

Wij denken dat wij kinderen in de eerste jaren kennis bijbrengen. Dat is onjuist. Wat in de eerste jaren van een kinderleven wordt opgebouwd, is niet kennis maar zelfherkenning. Het kind leert zijn moeheid kennen doordat één mens telkens op het bijbehorende gedrag reageert met rust en slaap. Het leert zijn pijn kennen doordat die één mens telkens erkent en troost. Het leert zijn opwinding kennen, zijn angst, zijn verdriet, zijn plezier — doordat het daarin telkens wordt gespiegeld door dezelfde aanwezigheid.

Een baby is geen leeg vat dat gevuld moet worden. Een baby is een systeem van gewaarwordingen dat zichzelf nog niet kent — dat niet weet wat het voelt, niet weet wat die gevoelens heten, niet weet wat het ermee aan moet. Het systeem leert zichzelf kennen via de terugkoppeling van één consistent aanwezige ander.

Een baby is een systeem van gewaarwordingen dat zichzelf nog niet kent — dat niet weet wat het voelt, niet weet wat die gevoelens heten, niet weet wat het ermee aan moet.

In de terminologie van het 7-dimensionaal gevoelsmodel: het kind bouwt in de eerste jaren zijn N-positie op. Niet als abstracte zelfdefinitie — dat komt later. Maar als de meest fundamentele laag van het zelfgevoel: ik ben dit lichaam, deze gewaarwordingen zijn van mij, dit is wat ik voel en het heeft een naam. Die laag is het fundament van alles wat daarna komt. En ze wordt opgebouwd via één ding: de consistente terugkoppeling van één bepaald mens.

Waarom het niet kan worden uitbesteed

Dit proces kan niet worden uitbesteed aan wisselende verzorgers. Niet principieel — in de morele zin — maar structureel. Niet omdat wisselende verzorgers slechte mensen zijn. Maar omdat wisselende vertalingen de bouw van zelfherkenning onderbreken.

Een crèche met vijf leidsters vertaalt het huilen van het kind op vijf verschillende manieren. Wat bij de ene "je bent moe" heet, krijgt bij de andere het etiket "je bent ongedurig." Bij de derde is het "je bent hongerig." Bij de vierde "je hebt aandacht nodig." Bij de vijfde wordt het genegeerd omdat er twintig andere kinderen zijn die ook iets willen.

Het kind dat in deze situatie opgroeit, wordt gedwongen een talige overlay te bouwen die de wisselende reacties moet voorspellen, in plaats van een limbische zelfkennis die uit de consistente herkenning groeit. Het kind leert zijn signalen niet als betrouwbare informatie te beschouwen, want de informatie die ze opleveren wisselt per persoon. Het leert zijn oergevoel niet te vertrouwen, want het oergevoel levert gewaarwordingen die door niemand consequent worden vertaald.

Het leert zijn oergevoel niet te vertrouwen, want het oergevoel levert gewaarwordingen die door niemand consequent worden vertaald.

De continuïteit is alles. Niet de kwaliteit van de individuele interactie — een wisselende verzorger kan tien minuten buitengewone aandacht geven — maar de herhaalbaarheid van de verbinding. "Mama, ik heb honger" werkt alleen als leermoment wanneer mama honderd keer hetzelfde doet. De honderdste keer is wanneer het kind het weet. Niet van de eerste keer.

De aanwezigheidsvraag eerlijk bekijken

Ik wil hier eerlijk zijn, en niet diplomatiek. Onze huidige maatschappij heeft het tweeverdienersgezin als norm genormaliseerd op een manier die directe consequenties heeft voor dit fundament. Het tweede inkomen is in de meeste westerse samenlevingen geen luxe meer maar een noodzaak — of het wordt als noodzaak beleefd. Huisvestingskosten, levensonderhoud, sociale verwachtingen: allemaal zijn ze opgeschroefd tot op het punt waar één inkomen voor de meeste gezinnen niet meer volstaat.

Dit is geen aanklacht tegen werkende ouders. Het is een beschrijving van een structurele situatie die een echte prijs heeft — niet een culturele of morele prijs, maar een ontwikkelingspsychologische. De vraag is niet of werken goed of fout is. De vraag is: wat kost het het kind, en durven wij dat te zeggen?

Het kost het kind de eerste bouwsteen van zijn innerlijk leven. De zelfherkenning die in de eerste drie jaar wordt opgebouwd — of niet wordt opgebouwd — bepaalt voor het grootste deel hoe een mens zijn eigen gevoelsleven later zal navigeren. Een kind dat zijn honger, zijn moeheid, zijn pijn, zijn angst niet heeft leren kennen via consistente terugkoppeling, weet later niet wie het is als die vragen groter en ingewikkelder worden. Het voelt, maar het herkent het niet. Het weet niet wat het voelt. Burn-out, angststoornissen, depressie, eenzaamheid — ze beginnen hier niet allemaal, maar bij velen begint hier de onthechting van het eigen innerlijk.

Het kost het kind de eerste bouwsteen van zijn innerlijk leven.

De eerlijkheid vereist ook dat ik zeg: dit probleem is niet op te lossen via de ouders alleen. Het vraagt om maatschappelijke arrangementen die nu niet bestaan — economische mogelijkheden voor één inkomen dat volstaat, sociale erkenning van de opvoedende aanwezigheid als volwaardig werk, gemeenschapsvormen waarin de last van de vroege opvoeding breder gedragen wordt. Dat is werk dat buiten dit artikel past, maar het is werk dat gedaan moet worden.

Ik vraag niet om schuldgevoel van werkende ouders. Ik vraag om eerlijkheid over wat er op het spel staat, zodat de keuze bewust kan worden gemaakt in plaats van te worden gedreven door de aanname dat het toch wel goed komt.

Het horizontale veld: buurtkinderen, dieren, natuur

De voortdurende aanwezigheid van één ouder is de eerste voorwaarde. De tweede is even fundamenteel en van een geheel andere aard.

Als de verticale ouder-kind-relatie de enige zou zijn, zou er een onevenwichtige intensiteit ontstaan in die ene lijn. Wat ontbreekt en alleen het horizontale veld kan leveren, is de ervaring van het kind onder gelijken: andere kinderen, met wie het niet voortdurend wordt vertaald, voor wie het zijn eigen plek moet vinden, met wie geen volwassene de regie voert.

In het horizontale veld leert het kind iets wat geen ouder hem kan leren. Het leert zijn N-positie bepalen tegenover wezens die ongeveer dezelfde positie hebben. Het leert het ritme van een collectief dat door niemand is gepland. Het leert wat weerstand is — een ander kind dat iets anders wil, een dier dat niet doet wat verwacht werd, een tak die niet draagt waar het op rekende. Die weerstanden zijn pedagogisch onvervangbaar. Ze leren het kind waar het zelf eindigt en waar de wereld begint — een onderscheid dat in de verticale ouder-kind-relatie moeilijk te leren is, omdat de ouder zich bijna altijd voldoende aanpast om de weerstand te dempen.

De rol van dieren in dit horizontale veld is systematisch onderschat in vrijwel alle moderne pedagogieën. Een dier — een hond, een kat, een paard, een schaap, een kip — is een wezen met een eigen oergevoel maar zonder de cortex-overlay die de meeste mensen over hun directe aanvoelen hebben gelegd. Het voelt zonder taal. Het reageert zonder uitleg. Het accepteert of weigert zonder schaamte of sociaal strategisch denken.

In het contact met dieren leert het kind iets over zijn eigen oergevoel wat het van mensen niet kan leren: dat het oergevoel niet talig is, dat het bestaat onafhankelijk van de taal, dat het iets is wat hij deelt met andere bewustzijnsvormen die geen cortex hebben. Een kind dat dagelijks met een hond omgaat, ontdekt direct hoe communicatie zonder woorden werkt — want de hond reageert niet op de woorden maar op de toon, de lichaamshouding, de gemoedstoestand. Hij kan niet worden voorgelogen. Dat is een van de meest waardevolle lessen die een kind kan leren: dat er een laag van communicatie is die dieper gaat dan de taal.

Natuur is de derde component, en ze is geen achtergrond. De natuur leert het kind het ritme van langzame verandering — het ontluiken van een blad, de groei van een plant over weken, de terugkeer van de vogels in het voorjaar. Die kennis is niet in een boek te vinden en niet in een klas te verwerven. Ze is alleen te verwerven door er te zijn, dag na dag, seizoen na seizoen.

In de natuur staat het kind ook in een veld waarin het niet de centrale figuur is. Een ervaring die zijn N-positie van begin af aan in resonantie plaatst met iets dat groter is dan hijzelf. Dat is de eerste les in bescheidenheid — niet de bescheidenheid van het hoofd, die geleerd en aangeleerd kan worden, maar de bescheidenheid van het lichaam dat aanvoelt hoe klein het is in een wereld die doorgaat zonder zijn input.

Wat het kost om niet te betalen

Onze cultuur heeft tienduizenden generaties lang de combinatie gekend van een sterk verticale relatie — één voornaamste verzorger, consequent aanwezig in de vroegste jaren — en een dagelijkse toegang tot het horizontale veld van andere kinderen, dieren en natuur. Dat is geen culturele uitvinding van een bepaalde periode. Het is de evolutionaire grondvorm van menselijke opvoeding, zoals ze voorkwam in jagersgemeenschappen, vroege agrarische samenlevingen en boerendorpen.

Wat wij in enkele generaties hebben gebouwd als alternatief: kinderopvang vanaf zes weken, schermen als babysitter, steden zonder buitenruimte, geplande speeldates in plaats van het ongeorganiseerde buitenspelen, dieren in huishoudens die al te druk zijn om ze serieus te nemen.

De uitkomsten van dit experiment zijn breed zichtbaar. Hechtingsproblematiek op grote schaal. Eenzaamheidsepidemieën. Angststoornissen bij kinderen van acht jaar. Depressie als de meest voorkomende psychische klacht in de westerse wereld, begonnen te verjongen tot de tienerjaren.

Dit zijn niet de bijwerkingen van een geslaagd experiment. Dit zijn de symptomen van een experiment dat is mislukt.

De prijs van niet betalen is concreet. Een kind dat zijn eigen gevoelsleven niet heeft leren kennen in de jaren dat dat fundament wordt gelegd, heeft later niet de tools om zijn burn-out te herkennen voor hij erin valt, niet de tools om zijn relaties te begrijpen als ze vastlopen, niet de tools om zijn eigen richting te kennen als de wereld om hem heen vraagt wat hij wil worden.

"Mama, ik heb honger" is een zin van twee jaar oud. Maar wie hem goed heeft leren verstaan — wie de gewaarwording heeft leren herkennen als informatie over zichzelf, wie heeft geleerd dat zijn lijf betrouwbaar spreekt — die mens staat er later anders voor. Die heeft een kompas.

En wie hem niet heeft leren verstaan, niet doordat de moeder slechter was, maar doordat de structuur het niet toeliet — die mens zoekt zijn hele leven naar wat hij in het begin had moeten vinden: een manier om te weten wie hij is.

Voor wie verder wil lezen: de volledige pedagogische uitwerking van de vroegste ontwikkelingsfase, de rol van de voornaamste verzorger, het horizontale veld en de praktische arrangementen die hiervoor nodig zijn, staat in het Manifest voor onderwijs en opvoeding. De theoretische onderbouw — waarom consistente terugkoppeling de N-as opbouwt en wat er structureel mis gaat bij wisselende verzorgers — staat in het werk Denkbasis voor een 7-dimensionaal gevoelsmodel. Beide werken zijn beschikbaar als download op openvizier.org.