Het immuunsysteem dat gezonde cellen aanvalt
Waarom organisaties en politieke systemen rebellen reflexmatig uitstoten — niet uit kwaad opzet, maar uit zelfbehoud. En waarom dat juist hun ondergang wordt.
Door Jacobus van Merksteijn · Malta, juni 2026
Een gezond lichaam heeft een immuunsysteem dat indringers herkent en uitschakelt. Een ziek lichaam heeft een immuunsysteem dat zijn eigen cellen aanvalt. Dat heet auto-immuunziekte. Het lichaam meent zich te verdedigen, maar verteert zichzelf van binnenuit. De ziekte voelt zich aan als gezondheid — totdat het te laat is.
Onze organisaties en politieke systemen zijn auto-immuun geworden. Zij vallen hun eigen gezonde cellen aan in de overtuiging dat zij zich verdedigen. En zoals bij elke auto-immuunziekte: niet uit kwaad opzet. Uit reflex.
De vraag is niet of mensen kwaad zijn
Wanneer iemand opmerkt dat de Europese instellingen, de Nederlandse polderpolitiek, de grote bedrijven, de universiteiten en de pers gezamenlijk de meest noodzakelijke ideeën van onze tijd uitstoten, is de eerste reactie meestal: dat kan niet kloppen, want al die mensen kunnen niet tegelijk slecht zijn. En dat klopt. Ze zijn niet slecht. De meesten zijn integer, hardwerkend, goedbedoelend, intelligent. Persoonlijk zijn ze in orde.
Het probleem zit niet bij de mensen. Het zit in het systeem dat zij samen vormen. En meer specifiek: in het mechanisme waarmee dat systeem zichzelf onderhoudt. Want elk levend systeem — of dat nu een lichaam, een organisatie, een staat of een continent is — heeft een immuunsysteem nodig om te overleven. Zonder verdedigingsmechanisme zou elke parasiet, elke besmetting, elke kwaadwillende invloed het overnemen. Het immuunsysteem is geen kwaad. Het is essentieel.
Maar precies dat maakt de auto-immuunziekte zo verraderlijk. Een immuunsysteem dat normaal werkt, redt levens. Een immuunsysteem dat ontspoort, gaat zijn eigen drager te lijf — zonder dat het door heeft dat het de verkeerde doelwitten kiest. Het herkent gezond weefsel als bedreiging, valt het aan, en breekt het af. Multiple sclerose, reumatoïde artritis, lupus, type-1 diabetes — allemaal varianten van hetzelfde verhaal: de afweer wendt zich naar binnen.
Het immuunsysteem van een systeem
Elke organisatie heeft een immuunsysteem. Het bestaat uit procedures, hiërarchieën, peer-reviews, vergunningsstelsels, perscultuur, opleidingsstandaarden, "best practices", consultatierondes en — vooral — uit ongeschreven regels over wat "normale" voorstellen zijn en wat niet. Dit immuunsysteem is essentieel: het houdt charlatans buiten de deur, beschermt tegen kwaadwillenden, en zorgt dat ad-hoc-impulsen niet alle accumulatieve kennis ondergraven.
Maar wanneer het immuunsysteem niet meer onderscheidt tussen "bedreigend voor de cellen" en "bedreigend voor het kader waarin de cellen werken", begint het gezonde cellen aan te vallen. Innovatieve voorstellen — die per definitie buiten het kader vallen — worden niet getoetst op hun inhoud, maar uitgestoten op hun vorm. Het systeem voelt zich daarbij gezond. Het wordt steeds zieker.
De biomass-to-ethanol casus
Ik ben sinds 2024 bezig met de ontwikkeling van een specifieke industriële technologie: biomass-to-ethanol-conversie via versnelde fermentatie van equatoriale snelgroeiende biomassa, gevolgd door distillatie tot brandstofkwaliteit en herinjectie in de fossiele waardenketen. De korte naam is BiCRS — Biomass-to-Carbon Removal and Storage. Het is geen exotische technologie. Brazilië bouwt al sinds de jaren '70 op exact dit principe een grote sector. Indonesië, Maleisië en Thailand experimenteren ermee. De economische cijfers zijn berekenbaar, de logistiek is bekend, de wetenschap is solide.
BiCRS lost een aantal Europese problemen tegelijk op: het levert vloeibare brandstof zonder dat we onze auto's, ons wagenpark of onze vliegtuigvloot opnieuw hoeven uit te vinden; het bindt netto CO₂ uit de atmosfeer (de groeiende biomassa absorbeert, de ethanol-verbranding stoot uit wat zojuist gebonden werd — koolstofkringloop, niet koolstoftoename); het maakt Europa minder afhankelijk van zowel Russisch gas als Saoedische olie; het houdt de bestaande raffinage-, distributie- en eindgebruik-infrastructuur intact. En het werkt op een tijdschaal van jaren, niet decennia.
U zou denken dat zo'n technologie in Brussel met open armen wordt ontvangen. Het tegendeel is waar. BiCRS valt buiten het ETS+CBAM-paradigma waarop de hele Europese klimaatambtenarij is gebouwd. Het past niet in de Green Deal-categorieën. Het is niet "elektrificatie", niet "waterstof", niet "energiebesparing". Het rekent met een ándere meeteenheid: niet "gram CO₂ uitgestoten", maar "gram CO₂ in en uit de kringloop". Dat ene rekenkundige verschil maakt het voor het Europese klimaat-immuunsysteem onverteerbaar.
Wat er gebeurt wanneer je BiCRS in Brussel voorstelt
De eerste reactie is niet "interessant, laten we de cijfers bekijken". De eerste reactie is kaderverwerking: welke commissie hoort hierover te oordelen? Welk Directoraat-Generaal? Welke MEP-werkgroep? Welk subsidieprogramma is van toepassing? Wanneer geen van die kaders past — en bij BiCRS past geen van die kaders, want het is bedacht om buiten het bestaande paradigma te werken — verschijnt automatisch het label "niet binnen scope".
De tweede reactie is woordkeuze. Verbranden van biomassa = "luchtvervuiling". Equatoriale plantages = "ontbossingsrisico". Kringloop-CO₂ = "boekhoudtruc". Elke positieve eigenschap krijgt een negatieve framing aangereikt door het bestaande discours. De technologie hoeft niet weerlegd te worden; het discours doet het werk.
De derde reactie is institutionele afstandelijkheid. Niemand wordt expliciet "tegen BiCRS". Maar elke persoon waar het voorstel langs komt heeft een goede reden om er zelf niet verder mee te gaan: "dat is niet mijn portefeuille", "daar gaan andere collega's over", "we hebben dit pad al gekozen", "kom over twee jaar maar terug". Niemand kraakt het voorstel. Iedereen stuurt het door tot het oplost in lucht.
Niets van dit alles is kwaadwillendheid. Geen enkele ambtenaar zit met de armen over elkaar te denken "hoe houd ik Europa achter Brazilië?". Elke ambtenaar volgt gewoon zijn procedure, blijft binnen zijn kader, gebruikt de taal die hij gewend is, en geeft het stuk door aan de volgende. Het is precies dát wat het immuunsysteem zo effectief maakt: het werkt zonder dat iemand het bestiert. Het is een eigenschap van het systeem, niet van zijn deelnemers.
De auto-immuunreactie als regel, niet uitzondering
BiCRS is geen uniek geval. Het past in een lange reeks van vergelijkbare auto-immuunreacties die het Europese systeem in de afgelopen decennia heeft vertoond:
- Kernenergie nieuwe generatie: SMR's, thorium-reactoren, gesmolten-zoutreactoren. Stuk voor stuk Europese uitvindingen, stuk voor stuk weggepoetst door een immuunreactie die "kernenergie" gelijkstelt aan "Tsjernobyl" en alle nuance daartussenin wegfiltert. Andere landen — Frankrijk uitgezonderd — bouwen ze inmiddels gewoon.
- Genetische landbouwtechniek (CRISPR): een Europese Nobelprijs (Charpentier, 2020). Een Europese wettelijke barrière die het in praktijk verbiedt. Onze boeren mogen niet gebruiken wat onze wetenschappers hebben uitgevonden.
- Open-source software en cloud: Europese ontwikkelaars schreven Linux, MySQL, MariaDB, Nextcloud. Europese instellingen draaien op Amerikaanse cloud. De voorstellen voor een Europese soevereine cloud sneuvelen al twintig jaar in immuunreacties: "Amerikaanse leveranciers zijn betrouwbaarder", "open source is niet enterprise-klaar", "we hebben er geen budget voor".
- Vrijwillig-mandaat democratiebewegingen: zoals VMP. Politieke vormen die niet gebonden zijn aan kiesdistricten en daarom moeilijke besluiten kunnen nemen. Het immuunsysteem antwoordt: "dat is niet democratisch" — zonder zich af te vragen of het huidige stelsel nog tot besluiten leidt.
- BiCRS / ethanol uit equatoriale biomassa: zoals hierboven beschreven. Verworpen op kader, niet op feiten.
Het patroon herhaalt zich. Een Europees gezond idee dient zich aan. Het past niet in het bestaande kader. Het immuunsysteem reageert met procedurele uitsluiting, framing en institutionele afstandelijkheid. Het idee verlaat Europa — naar Brazilië, naar China, naar de Verenigde Staten, naar Singapore. Daar wordt het opgepakt, opgeschaald, gecommercialiseerd. Tien jaar later importeren wij het terug, betalen er een veelvoud voor, en bevestigen — luid — dat wij "het al langer wisten".
De ondergang voelt aan als gezondheid
Voor de auto-immuun-patient is het verraderlijke dat hij zich gezond voelt — totdat plotseling een orgaan uitvalt. Voor de auto-immuun-organisatie geldt hetzelfde: zij voelt zich krachtig, weloverwogen, "doorlooptijdgevoelig", "consensusgericht". Alle haar interne maatstaven bevestigen dat zij goed functioneert: vergaderingen worden gehouden, rapporten geschreven, evaluaties uitgevoerd. Maar haar productieve weefsel — de innovatieve cellen die het systeem zelf voortbrengt — wordt voortdurend afgebroken.
Wanneer de eerste organen uitvallen — de Duitse auto-industrie, de Nederlandse stikstof-getroffen boer, de hele West-Europese chemiesector die naar de VS verhuist — wordt dat in eerste instantie geweten aan externe factoren: "China speelt vals", "de oorlog in Oekraïne", "de inflatie", "post-corona stresses". De diagnose auto-immuunziekte wordt zelden gesteld. Want dat zou betekenen dat de patiënt zelf de oorzaak is, en dat is psychologisch ondraaglijk.
Hoe herken je een auto-immuunreactie?
Een paar herkenningstekens, voor wie zich afvraagt of zijn organisatie of zijn politieke ruimte aan auto-immuniteit lijdt:
- Voorstellen worden behandeld op vorm in plaats van inhoud. "Dit past niet in onze procedure" is een kaderreactie. "Dit klopt niet, hier zijn drie tegenargumenten" is een inhoudelijke reactie. Tel hoe vaak welke voorkomt.
- Buitenstaanders worden niet weerlegd, maar genegeerd. Wanneer een rebel-idee niet wordt onderzocht, niet wordt geciteerd, niet wordt besproken — wanneer er een muur van stilte omheen wordt gebouwd — werkt het immuunsysteem op volle kracht.
- De taal van het systeem heeft geen woorden voor zijn eigen blinde vlek. Wanneer een voorstel niet in de bestaande categorieën past, en de mensen niet eens kunnen formuleren wat ze niet snappen — alleen herhalen "dit is niet duidelijk" — herkent u een auto-immuunreactie.
- Kritiek van binnen wordt verdragen, kritiek van buiten niet. Een hoogleraar die mild kritisch is op het Green Deal-tempo wordt geciteerd. Een ondernemer die fundamenteel kritisch is op het Green Deal-paradigma wordt niet uitgenodigd.
- De diagnose "ons systeem werkt niet meer" wordt nooit gesteld. Er zijn altijd "uitvoeringsproblemen", "communicatie-uitdagingen", "implementatie-vraagstukken" — nooit een fundamenteel mankement in het stelsel zelf.
Wie zich in een van deze kenmerken herkent — als slachtoffer, als omstander, als deelnemer — heeft zojuist een auto-immuunreactie waargenomen. Niet meer. Niet minder.
Waarom dit beeld helpt
Het beeld van de auto-immuunziekte is geen scheldwoord. Het is geen poging om iemand zwart te maken. Het is een diagnose. En diagnoses zijn nuttig om twee redenen:
Eerste reden: het verschuift de discussie weg van morele schuld en richting structurele oorzaak. Het is geen gevecht tegen "de boze ambtenaar" of "de leugenachtige politicus" of "de hebzuchtige bedrijfsleider". Het is een herkenning dat een natuurlijk verdedigingsmechanisme is doorgeslagen. Dat maakt het bespreekbaar zonder beschuldigingen, en dus oplosbaar zonder gevecht.
Tweede reden: het wijst naar mogelijke behandelingen. Auto-immuunziekten zijn moeilijk te genezen — maar ze zijn niet onbehandelbaar. Er zijn drie hoofdroutes in de geneeskunde:
- Onderdrukking (immunosuppressiva): het immuunsysteem geheel uitschakelen. In een organisatie: alle procedures opheffen, alle peer-reviews afschaffen. Werkt korte termijn, maar laat het systeem ongeschoold achter — elke charlatan kan dan binnenkomen.
- Misleiding (immuun-modulerende therapie): het immuunsysteem leren om bepaalde cellen niet aan te vallen. In een organisatie: het gezonde idee verpakken in de woorden, structuren en kaders die het immuunsysteem als "eigen" herkent. Bijvoorbeeld: BiCRS niet presenteren als "biomass-to-ethanol" maar als "carbon-capture met verlaging van de Europese energie-importafhankelijkheid binnen het bestaande CBAM-mechanisme".
- Omleiding (parallel weefsel opbouwen): het gezonde idee niet binnen het zieke systeem laten landen, maar daarbuiten. Een nieuw circuit bouwen, ondersteund door een ander immuunsysteem dat het idee wel verdraagt. Een eigen krant, een eigen stichting, een eigen partij, een eigen onderneming.
Geen van de drie is comfortabel. Onderdrukking is gevaarlijk; misleiding is moreel ambigu; omleiding is uitputtend en eenzaam. Maar wie de diagnose accepteert, ziet dat dit de echte opties zijn — en niet de pseudo-optie van "betere argumenten aanvoeren". Want betere argumenten worden door een auto-immuunsysteem niet ontvangen; ze worden aangevallen.
Waarheen vanaf hier?
Het Open Vizier is zelf voortgekomen uit dit besef. De waarheid dat betere argumenten binnen het systeem aanvoeren niet meer werkt, dat is wat ons heeft gedreven om buiten het systeem te beginnen publiceren. Niet uit dwarsheid. Uit pragmatisme. Wie ervaring heeft met BiCRS-gesprekken in Brussel, met Gevolgenkaart-gesprekken in Den Haag, met VMP-gesprekken met de gevestigde partijen, leert na een paar jaar dat het immuunsysteem niet doorbroken wordt door betere PowerPoints. Het wordt omzeild — of het gaat gewoon door.
Maar dit is een tijdelijke oplossing. Een eigen krant overtuigt eigen lezers; zij overtuigt niet het immuunsysteem. Op de duur is dat niet genoeg. De vraag die ons allemaal aangaat is: hoe maken we Europa weer immunologisch competent — in staat zijn eigen gezonde ideeën te herkennen en op te nemen — voordat het te laat is?
De vraag aan u, lezer
Dit stuk eindigt niet met een antwoord. Het eindigt met een uitnodiging om mee te denken. Drie vragen liggen op tafel:
- Herkent u de auto-immuunreactie in uw eigen werk- of bestuurservaring? Voor wie binnen een organisatie zit waar gezonde ideeën reflexmatig worden uitgestoten — gemeente, ministerie, universiteit, ziekenhuis, bedrijf, vereniging — herkent u het mechanisme? Wat zijn de specifieke procedures, woorden, gewoontes die uw eigen immuunsysteem aanwendt?
- Welke van de drie behandelroutes — onderdrukking, misleiding, omleiding — werkt in uw context? Of bent u een vierde route op het spoor die wij hier niet hebben benoemd? In welke situaties is welke route legitiem, welke moreel grensoverschrijdend, welke pragmatisch het meest haalbaar?
- Wat is de rol van pers, opleidingen en democratische instellingen? Zij vormen samen het meta-immuunsysteem dat bepaalt welke ideeën überhaupt mogen verschijnen. Hoe maken wij hen weer competent om gezonde cellen te onderscheiden van pathogene? Is dat een kwestie van opleiding, van structuur, van financiering, van cultuur — of iets nog anders?
Reacties en bijdragen via Het Open Vizier worden gelezen en — wanneer ze van toegevoegde waarde zijn — opgenomen in een vervolg. Dit is geen monoloog. Het is een poging om gezamenlijk te ontdekken hoe wij ons immuunsysteem kunnen helpen om weer te onderscheiden tussen vriend en vijand.
Want één ding is zeker: een lichaam dat zichzelf blijft aanvallen, zal ondanks alle goede intenties van zijn cellen toch ten onder gaan. Niet door kwaad opzet. Door reflex.
En dat is voor een continent dat zich Europa noemt geen aanvaardbaar einde.
