Het Open Vizier

Er ligt een ontwerp op tafel waarvan ik denk dat het de Nederlandse gemeentelijke organisatie fundamenteel kan vereenvoudigen. VMB-EGS — een burgerbestuur op blokken, met een register dat alles vastlegt, met leesbevestiging vóór elke stem en rollback bij elke fout. Tien gemeenten zijn doorgerekend. De cijfers zijn op tafel: voor een stad zoals Hengelo betekent het orde van grootte € 90 tot € 110 miljoen per jaar minder apparaatskosten, plus vrijgevallen vastgoed, plus snellere besluitvorming.

Maar getallen op papier zijn geen invoering. Er moeten mensen zijn die het aandurven. Eén gemeente moet de eerste zijn.

Dit artikel is een open en eerlijk voorstel. Geen verkooppraatje. Geen belofte dat het morgen kan. Wel een uitwerking van waarom het juist een gemeente zoals Hengelo zou kunnen zijn die als eerste de stap zet — en wat dat concreet betekent.

Wat een gemeente zou winnen

Voor een gemeente met circa 80.000 inwoners — Hengelo zit daar dichtbij — ziet de doorrekening er als volgt uit:

Per jaar komt er ongeveer € 50 miljoen vrij. Plus vastgoed dat verbouwd kan worden tot 60 tot 90 woningen, of teruggegeven aan stadsgrond. Plus parkeerplekken die geen ambtenarenparkeerplek meer hoeven te zijn. Plus een belastingverlaging of een onderwijsinvestering die anders niet kon.

Dat is wat een gemeente wint.

Daarnaast wint de inwoner iets dat zwaarder weegt dan geld: zichtbaarheid van besluiten. Elke stem in een blok wordt vastgelegd in een openbaar Spoor, met naam en toenaam, met de stukken waarop hij gebaseerd is, met de uitvoering die eruit volgde. Voor het eerst kan een burger nagaan wie wat besloot op grond waarvan.

En de uitvoerende ambtenaar — de Wmo-consulent, de jeugdwerker, de handhaver — wint ook iets. Geen vergadercultuur meer, geen kolom van mensen boven hem die voorstellen schrijven over zijn werk. Het systeem doet wat de kolom deed. De uitvoering blijft bij de mens.

Wat de gemeente niet wint

Eerlijkheid hoort hierbij. Drie dingen worden niet beter door dit systeem.

Het lost de jeugdzorg niet op. Het verandert de armoede niet. Het brengt geen woningen tot stand die er niet zijn. Wat het wel doet is de aanpak van die problemen sneller, transparanter en herzichtbaar maken. Niet de oplossing zelf — wel de weg ernaartoe.

Het kost ook moeite. Een wijkblok werkt alleen als er burgers zijn die de stoelen willen vullen. Bij wijken waar dat niet lukt, neemt het stadsdeelblok over — extra last voor stadsdeel-leden. Vergoeding voor blok-rollen moet realistisch zijn, anders verdroogt het systeem.

En de wet moet mee. De Gemeentewet vereist nu een raad. De positie van de burgemeester is grondwettelijk vastgelegd. AVG begrenst wat het systeem aan persoonsgegevens mag verwerken. Niets onoverkomelijks, maar geen ontwerp dat zonder politieke aanpassing kan landen.

De software bestaat nog niet

Dit moet ik open zeggen. Het ontwerp is er. De software is er niet. De stroomloopschema's, de schermenboeken, de datadictionaries, het selectieblok, het toezichtblok, de leesbevestiging, de snapshots, de rollback — alles is op papier uitgewerkt. Wat er nog niet is, is werkende software.

De inschatting voor het bouwen van een eerste werkende versie:

De kosten: ongeveer € 1 miljoen, vooruit te betalen. Dat is een ontwikkelteam van vier tot zes mensen voor een jaar, plus testers, plus een jurist voor de AVG-architectuur, plus een ontwerper voor de schermen. Niet meer. Niet minder.

Een gemeente die als eerste invoert, betaalt deze ontwikkeling niet alleen. Een logischer model:

Wie trekt de kar

Een dergelijke verandering wordt nooit gedragen door één persoon. Maar zonder één persoon die hem aandurft, beweegt hij ook niet. Er zijn vier rollen nodig.

De politieke trekker

Iemand binnen de raad of het college die het voorstel verdedigt tegen de kolom waarin hij zelf zit. Een raadslid, een wethouder, of een burgemeester die bereid is om over zijn eigen positie heen te kijken. Niet vanuit zelfopoffering — vanuit overtuiging dat het beter wordt.

De ambtelijke trekker

Een gemeentesecretaris of een directeur die de ambtelijke organisatie meeneemt. Iemand die kan uitleggen aan de eigen mensen dat de kolom verdwijnt maar de uitvoering blijft, en dat de uitvoering juist sterker wordt.

De inhoudelijke trekker

Iemand die het ontwerp door en door kent. Op dit moment ben ik dat. Iemand die in elke fase kan uitleggen wat het systeem doet en wat het niet doet, die de architectuur kan verdedigen tegen verkeerde aanpassingen, die de schermen, de blokken en het Spoor kent.

De financiële trekker

Een investeerder of stichting die het miljoen vooruit legt zonder de zekerheid van een direct rendement. Iemand die het ziet als een bijdrage aan publiek bestuur, niet als investering in een commercieel product.

Vier mensen — of vier kleine groepen. Meer is niet nodig om te beginnen. Maar elk van de vier moet er zijn.

Hoe krijg je een gemeente om

Een gemeente verandert niet door overtuigingskracht alleen. Vier stappen, in volgorde.

Stap 1: Vraag in de raad

Eén raadslid stelt een vraag aan het college: "Heeft het college kennis genomen van het VMB-EGS-ontwerp? Is het college bereid een verkenning te starten naar wat het voor onze gemeente zou betekenen?" Dat is een normale procedure, kost niemand iets, en zet het onderwerp op de agenda.

Stap 2: Verkenning door college of secretaris

Het college laat een ambtelijke verkenning uitvoeren — geen externe bureaus, want die hebben er belang bij dat hij niet doorgaat — door de gemeentesecretaris zelf, met inhoudelijke ondersteuning vanuit de ontwerpers. Doorlooptijd: drie maanden. Kosten: een paar duizend euro voor de externe ondersteuning.

Stap 3: Pilot in één blok

Niet de hele gemeente in één keer. Eerst één onderdeel: het Selectie-blok voor één concreet burgerraad-traject. Bijvoorbeeld een burgerberaad over de energietransitie, of over de inrichting van een wijk. Doorlooptijd: zes maanden. Kosten: ongeveer € 100.000, want het selectieblok kan grotendeels handmatig met bestaande software. Dit is het bewijs dat de blok-logica werkt.

Stap 4: Wettelijke ruimte aanvragen

Voor invoering van het volledige systeem is een Experimenteerwet nodig. Een Twentse gemeente kan dat aanvragen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. De Wet experimenten in gemeenten kent al kaders voor dergelijke afwijkingen. Doorlooptijd: 12 tot 24 maanden, afhankelijk van Kameragenda.

Pas na stap 4 kan de software van € 1 miljoen ingebouwd worden, mét de wettelijke ruimte om hem te draaien.

Hengelo als eerste?

Hengelo is interessant. Een stad van ongeveer 84.000 inwoners. Industrieel verleden, toekomst nog niet zeker. Grote vrijgevallen industrieterreinen die om visie vragen. Een gemeenteraad die geleerd heeft te luisteren naar inwoners — denk aan de discussie rond Hart van Zuid. Een ambtelijke organisatie die naar verluidt onder druk staat en behoefte heeft aan vereenvoudiging.

Maar belangrijker: Twente als regio kent een traditie van praktische pragmatiek. Wat in Den Haag drie jaar duurt, lukt in Twente soms in zes maanden. Borne, Hengelo, Enschede, Almelo — vier gemeenten die elkaar kennen, soms samenwerken, en elkaar niet weg-concurreren.

Welke Twentse gemeente uiteindelijk als eerste de stap zet, is een vraag voor Twente zelf. Wat ik kan bieden is een ontwerp, een doorrekening, en een aanwezigheid om elke vraag te beantwoorden.

Kan dit ook in bedrijven

Ja. De architectuur is niet gemeente-specifiek. Het is een besluitvormingsarchitectuur voor elke organisatie die transparante, herleidbare, herzichtbare besluiten wil nemen.

Drie toepassingen die direct mogelijk zijn:

Concerns met meerdere business-units

Een holding met dochters in verschillende landen of sectoren kan VMB-EGS draaien als beslissingssysteem tussen het topblok (concernbestuur), business-unit-blokken, en projectblokken. Snapshots bij elke beslissing, rollback bij elke fout, leesbevestiging voor majeure investeringen. Een raad van bestuur die nu in dichte mist beslist over een dochteronderneming, krijgt een register dat alles vastlegt.

Coöperaties en ledenorganisaties

Een coöperatieve bank, een woningcorporatie, een agrarische coöperatie, een vakbond — allemaal organisaties waar leden formeel stemmen maar in de praktijk de bestuurlijke laag het feitelijke werk doet. Onder VMB-EGS krijgen leden directe stem via blokken, met dezelfde leesbevestiging en hetzelfde Spoor. De bestuurlijke laag wordt kleiner.

Familiebedrijven met meerdere generaties

Bij overdracht tussen generaties ontstaat vaak een impasse: vader weet niet hoe te overdragen, zoon weet niet hoe over te nemen, dochter wordt overgeslagen. Een familieblok met sporen, snapshots en rollback maakt overdracht navolgbaar en omkeerbaar. Geen erfeniskwesties die generaties duren.

De software die voor een gemeente wordt gebouwd, is met aanpassing van het instellingenbestand bruikbaar voor elk van deze drie toepassingen. Eén codebase, vele toepassingen. Het verdienmodel voor de bouwers van de software loopt deels via bedrijfslicenties — wat de financiering van de publieke variant deels kan dragen.

Dit is overigens niet hypothetisch. Hetzelfde ontwerp dat een gemeente bestuurt, kan een grote bouwgroep besturen, of een ziekenhuis, of een universiteit. De logica is universeel.

En wie ontslagen wordt

Dit is de moeilijke vraag. Een gemeente die van 900 naar 350 FTE gaat, ontslaat 550 mensen. Dat raakt levens. Het kan niet weggepraat worden.

Drie eerlijke punten.

Het gebeurt niet in één jaar

De overgang naar VMB-EGS is een geleidelijke. Bij invoering verschuiven de stadsbestuurders en raadsleden naar uitvoerende of inhoudelijke posities, of naar pensioen. De beleidsmedewerkers krijgen voorkeursperiode bij heroriëntatie. Schatting: vijf tot zeven jaar voor een volledige transitie van een middelgrote gemeente.

Wie blijft, doet beter werk

De Wmo-consulent, de jeugdwerker, de vergunningverlener, de handhaver, de loketmedewerker — ze blijven. Sterker: ze worden ontlast van de vergaderfabriek die nu boven hen draait. Wat ze altijd al hebben willen doen — bij de keukentafel zitten, in de straat staan, een aanvraag afhandelen — wordt hun hoofdwerk in plaats van een rest-activiteit.

Wie weggaat, gaat naar reëel werk

Een raadslid is geen voltijdfunctie maar een nevenfunctie — hij heeft elders inkomen. Een wethouder is doorgaans onderdeel van een politieke loopbaan met meerdere posities. Een beleidsambtenaar heeft kennis die in de markt — zorg, onderwijs, energie, ruimtelijke ordening — schaars en welkom is. De uitvoeringsorganisaties (UWV, gemeentelijke instellingen, zorgorganisaties) hebben grote vacatures voor mensen met bestuurlijke ervaring.

De vraag is niet of mensen kunnen verschuiven. Dat kunnen ze. De vraag is of het beleid dat de verschuiving begeleidt zorgvuldig is. Een sociaal plan, een begeleidingstraject, een omscholingsregeling — dit zijn standaard-instrumenten in Nederlandse arbeidsverhoudingen.

En toch: ja, het stoort sommigen. Een politieke partij die haar lokale machtsbasis verliest, zal zich verzetten. Een wethouder die zijn carrièrepad bedreigd ziet, zal aarzelen. Een gemeentesecretaris die zijn topfunctie kwijtraakt, zal twijfelen. Een adviesbureau dat de gemeentemarkt bedient, zal lobbyen tegen de verandering. Dat is geen samenzwering. Dat is normaal menselijk gedrag.

Wat ik aanbied

Ik ben de ontwerper van VMB-EGS. Ik kan in elk overleg uitleggen, demonstreren, beantwoorden. Ik heb de schermen, de stroomloopschema's, de datadictionaries, de tien-gemeenten-doorrekening, de blok-architectuur klaar liggen. Geen bureau, geen consultancy. Eén persoon met een ontwerp dat klaar is.

Wat ik nodig heb:

• Een gesprek met één tot drie raadsleden of bestuurders
• Daarna eventueel een gesprek met de gemeentesecretaris
• Daarna een formele verkenning, met een rapport binnen drie maanden
• Daarna de pilot van het Selectie-blok in één concreet traject

Geen voorwaarden vooraf. Geen contract. Geen exclusiviteit. De Twentse gemeente die als eerste stap zet is vrij om te beslissen, op elk moment, op elke voorwaarde.