Het Open Vizier

Door Jacobus van Merksteijn

Een kind van vier loopt een kamer in. Er zitten drie volwassenen. Het kind kent ze geen van allen. Binnen tien seconden weet het kind wie er aan de hand is. Niet wie er machtig is in de hiërarchische zin — dat begrip heeft het kind nog niet. Maar het weet wie er echt aanwezig is en wie er doet alsof. Het weet wie er bang is en wie er veilig voelt. Het weet bij wie het wil zitten. Die kennis heeft geen woorden nodig. Ze heeft geen argument nodig. Ze is er gewoon, direct, volledig — als een kompas dat noorden aanwijst.

Dat is het oergevoel.

Ik heb het beschreven in editie 2, maar daar als persoonlijk bezit — als iets dat ik toevallig heb weten te bewaren omdat mijn moeder mij, door mij van de wereld af te schermen, ook van de slijtage heeft afgeschermd die dit vermogen bij vrijwel iedereen wegknijpt. Dit artikel gaat niet over mij. Het gaat over de capaciteit zelf, en over wat wij als samenleving ermee doen.

Wat het oergevoel is en niet is

Het oergevoel is niet intuïtie in de wazig-populaire zin. Niet het gevoel dat je iets moet doen zonder te weten waarom, dat later al dan niet uitkomt. Dat is gissen. Het oergevoel is preciezer dan gissen. Het is de directe verbinding tussen waarneming en inzicht, zonder de tussenstap van talige redenering. Het werkt in real-time, op de situatie voor je. Een hond die een mens taxeert op angst of rust doet precies hetzelfde — en is daar verbluffend accuraat in. Een baby die beslist of een stem veilig klinkt, zonder één woord te kennen, doet precies hetzelfde.

Neurologisch heeft dit zijn zetel in de oudste delen van het brein — de amygdala, de basale ganglia, de structuren die we delen met elk zoogdier dat voor ons op aarde heeft gelopen. Lang voordat de neocortex in de evolutie was verschenen als taalverwerkende machine, verwerkten deze structuren al informatie over de buitenwereld. Ze deden dat niet via redenering maar via patroonherkenning, via directe reactie op situaties. Sneller dan de cortex ooit kan redeneren, en in veel situaties betrouwbaarder — omdat de cortex altijd filtert en vertraagt en verbuigt in de richting van wat ze verwacht te zien.

Het oergevoel is dus niet het tegengestelde van denken. Het is zijn voorganger. Het is het fundament waarop alles wat later komt, rust. Wie dat fundament verliest, heeft kennis maar geen kompas.

Waarom kinderen en dieren het hebben

Kinderen en dieren hebben het oergevoel relatief intact omdat ze de druk van de sociale correctie nog niet of nauwelijks kennen. Een kind van twee dat een kamer binnenloopt en een vreemde ziet, reageert direct — met vreugde of voorzichtigheid of angst. Die reactie is informatie. Ze bevat een inschatting die het kind met zijn beperkte cognitieve middelen niet anders had kunnen bereiken. De inschatting is niet altijd perfect. Maar ze is evenmin willekeurig. Ze is functioneel — geproduceerd door een systeem dat in de evolutie is geoptimaliseerd voor precies dit soort snelle sociale lectuur.

Een hond taxeert een mens op angst of kalmte binnen de eerste twee seconden van contact. Hij vraagt geen onderbouwing. Hij neemt geen tijd voor analyse. Hij leest de situatie direct, en zijn inschatting is statistisch betrouwbaarder dan de meeste menselijke cognitieve oordelen over dezelfde situaties. Dat is geen wonder — het is evolutionair geselecteerd. In een wereld van directe gevaren is snelle situatieherkenning kritisch. Een systeem dat te langzaam is, te veel tussenliggende stappen vereist, is in die wereld dodelijk.

Een systeem dat te langzaam is, te veel tussenliggende stappen vereist, is in die wereld dodelijk.

Kinderen zijn in hun vroegste jaren experts in het oergevoel, niet ondanks hun beperkte cognitieve ontwikkeling maar mede daardoor. Ze hebben de cortex nog niet volledig ingezet als filter. Wat ze voelen, voelen ze nog volledig. Ze hebben nog niet geleerd dat gevoelens gevaarlijk zijn, of onwetenschappelijk, of onvolwassen. Die lessen komen later. En ze komen systematisch.

Hoe het schoolsysteem het uitbant

De meest directe aanval op het oergevoel is een zin die elk kind in zijn eerste schooljaren honderden keren hoort: "Kun je dat onderbouwen?"

De zin is op zichzelf niet kwaadaardig. In de juiste context — een bewering over de werkelijkheid die getoetst moet worden, een plan dat doordacht moet zijn — is het een volkomen legitieme vraag. Maar als hij de enige legitieme vraag wordt, als hij de standaardreactie wordt op elk directe gewaarwording die een kind uitspreekt, dan is hij vernietigend. Want het oergevoel werkt juist door de cortex-stap over te slaan. Het is prelinguaal van aard. Het levert geen argument. Het levert directe kennis.

Wat er daarna gebeurt als een kind systematisch te horen krijgt dat kennis zonder argument niet telt: het kind leert zijn directe gewaarwording te wantrouwen. "Ik voel dat dit niet klopt" wordt vervangen door "ik weet niet, ik zal het maar geloven." Tegen de tijd dat het kind de onderbouwing wél kan geven — want het leert redeneren, dat is het systeem goed in — is het gevoel zelf weg. De cortex heeft overgenomen. Er rest een redeneerder die op zichzelf niet slecht is maar die zijn diepste informatiebron is kwijtgeraakt.

Wat er daarna gebeurt als een kind systematisch te horen krijgt dat kennis zonder argument niet telt: het kind leert zijn directe gewaarwording te wantrouwen.

Het Pruisische skelet van ons onderwijs — stil zitten op het signaal, het goede antwoord geven dat door iemand anders is bepaald, reageren wanneer het mag — heeft dit effect als structureel kenmerk. Niet als ongelukkige bijwerking, maar als kenmerk. Het systeem is ontworpen voor de industriële revolutie, die gehoorzame, voorspelbare, in groepen te coördineren arbeiders nodig had. In dat doel is het schitterend geslaagd. Maar de prijs was het oergevoel, en die prijs is nu zichtbaar in vrijwel alles wat de beschaving pijnigt.

Er is ook nog de schermtijd. Smartphones, tablets, streamingplatforms — allemaal ontworpen op maximale aandachtsverovering via maximale prikkel. Het oergevoel functioneert in stilte, in traagheid, in de ononderbroken aanwezigheid bij één situatie. Het leest mensen en situaties, maar langzaam en diep. Een kind dat zijn scherm vier uur per dag heeft, is vier uur per dag blootgesteld aan een omgeving die zijn directe aanvoelen actief overstemt. Na jaren is niet alleen het oergevoel afgestompt — ook de basale capaciteit om stil te zijn is verdwenen. En wie niet stil kan zijn, kan zichzelf niet horen.

Wat de samenleving verliest

Drie crises, één oorzaak.

De klimaatcrisis is op haar diepste laag geen informatieprobleem. De grafieken zijn er. De wetenschappelijke consensus is ondubbelzinnig. En toch verandert het gedrag niet in de maat die nodig is. Dat is niet onverschilligheid. Het is de consequentie van een bevolking die de werkelijkheid heeft geleerd te begrijpen als een systeem van getallen en argumenten, maar die het vermogen is kwijtgeraakt om de werkelijkheid te voelen als een levend geheel waarvan zij deel uitmaken. Feiten bewegen mensen niet. Aanvoelen beweegt mensen. Het aanvoelen is systematisch vernietigd.

De polarisatiecrisis is geen meningscrisis. Twee mensen kunnen niet in werkelijk contact treden wanneer ze het vermogen zijn kwijtgeraakt om direct te voelen wat er in de ander aanwezig is. Wanneer de cortex de enige navigatietool is, wordt elk meningsverschil een positiegesprek, een machtsstrijd, een wedstrijd wie het overtuigendste argument heeft. Het directe aanvoelen — de capaciteit om vóór de woorden te weten wat de ander werkelijk beweegt, wat zijn angst is, wat hij bedoelt onder het standpunt dat hij verdedigt — dat vermogen is verdwenen. Zonder dat vermogen is er geen dialoog. Er is alleen debat.

De burn-out en eenzaamheidsepidemieën zijn crises van niet meer horen wat het lichaam zegt, en van niet meer durven het echte zelf te tonen. Burn-out is het moment waarop het lichaam de werking van de cortex-override opgeeft — het punt waarop decennia van signalen-negeren hun rekening presenteren. Eenzaamheid is niet het gemis van aanwezigheid van anderen. Het is het gemis van werkelijk contact, van gezien worden op de laag waarop je werkelijk bestaat. En die laag is de gevoelslaag, die alleen bereikbaar is via het oergevoel aan beide kanten.

Dit zijn niet drie aparte problemen. Het is één probleem, dat zich manifesteert in vier domeinen: natuur, politiek, arbeid en relatie. De gemeenschappelijke deler is het verlies van het oergevoel als functionerend kompas.

De industriële vergissing van de eerste orde

Ik wil hier duidelijk zijn over de ernst van wat ik beweer, want het klinkt groot en men is geneigd dit soort beweringen te relativeren.

De modernisering van het onderwijs na de industriële revolutie heeft een systeem opgeleverd dat op grote schaal, georganiseerd en doelbewust, het meest fundamentele menselijke vermogen wegkweekt. Niet bij een minderheid, maar bij vrijwel iedereen. Niet als bijwerking maar als structureel resultaat van wat het systeem doet. En dit op een moment in de menselijke geschiedenis waarop precies dat vermogen het hardst nodig is — omdat de problemen die ons te wachten staan de cortex alleen nooit aankan.

Klimaatverandering is niet oplosbaar door beter geschoolde uitvoerders van bestaande denkkaders. Ecologische teloorgang is niet te stoppen door meer efficiënte aanpassing van het bestaande productiesysteem. De geopolitieke spanningen die uit schaarste en ongelijkheid voortkomen, zijn niet te managen door ervaren diplomaten die opereren in hetzelfde cortex-bewustzijn dat de spanningen heeft gecreëerd. Wat nodig is, zijn mensen die de werkelijkheid anders kunnen lezen dan de beschikbare categorieën toestaan. Mensen die de directe verbinding nog hebben tussen hun waarneming en hun inzicht. Mensen die durven te handelen vanuit een aanvoelen dat nog niet is uitgewerkt in een onderbouwde these.

Die mensen bestaan. Ze zijn zeldzaam — niet omdat de natuur ze niet uitdeelt, maar omdat het systeem ze stelselmatig heeft weggekneed. Elk kind dat wordt geboren heeft het. Het systeem trekt achttien jaar om het weg te trainen. In de meeste gevallen lukt dat volledig.

Dat is een industriële vergissing van de eerste orde. Niet in de zin van een technisch fout — het systeem functioneert uitstekend voor wat het zegt te doen. Maar in de zin van een fundamentele misoriëntatie: wij hebben gebouwd wat wij nodig hadden voor de negentiende eeuw, en wij laten het draaien alsof wij nog in de negentiende eeuw leven. De prijs is niet abstract. De prijs is zichtbaar in elke krant, in elk gesprek, in elk rapport over mentale gezondheid, in elk klimaatakkoord dat niet wordt nagekomen.

Het kind van vier dat een kamer binnenloopt en direct weet wie er aan de hand is — dat kind bezit iets wat de samenleving wanhopig nodig heeft. De vraag is of wij bereid zijn te stoppen met het uitknijpen ervan.

Voor wie verder wil lezen: de volledige theoretische uitwerking van het oergevoel en de drie hersenlagen staat in het werk Denkbasis voor een 7-dimensionaal gevoelsmodel, en de praktische omzetting naar onderwijs en opvoeding staat in het Manifest voor onderwijs en opvoeding. Beide werken zijn beschikbaar als download op openvizier.org.