Een staat met een auto-immuunziekte

Ik gebruik in dit stuk de metafoor van een auto-immuunziekte om onze staat te beschrijven. Het is een beeld dat zich opdringt wanneer je nuchter kijkt naar wat onze verdedigingsstructuren — wetgeving, bureaucratie, controlemechanismen — de afgelopen jaren zijn gaan doen met het gezonde weefsel dat zij eigenlijk zouden moeten beschermen.

Wat een gezond lichaam doet

In een gezond lichaam herkennen de T-cellen nauwkeurig wat vreemd is en wat eigen, wat gevaarlijk is en wat juist gekoesterd moet worden. Wanneer een afweerreactie dreigt te ontsporen, treden regulerende cellen op die haar afremmen, zodat de aanval beperkt blijft tot wat werkelijk schadelijk is. De cellen die dragen — die produceren, die delen, die het lichaam in stand houden — blijven zo met rust.

Het is een ingewikkeld evenwicht, en zoals elk evenwicht is het kwetsbaar.

Wat er gebeurt wanneer dat evenwicht wegvalt

In een ziek lichaam raakt die herkenning verstoord. Het immuunsysteem begint zich te richten op de eigen cellen — juist op die cellen die nodig zijn voor leven en productie. De rem die ontsporende afweer normaal stilzet, is verzwakt of afwezig. Wat begon als bescherming, wordt zo een langzaam ontwrichtend proces.

Het lichaam doet dit niet uit kwade wil. Het herkent zichzelf eenvoudigweg niet meer goed.

Onze instituties, zo bekeken

De boer ervaart het. Het familiebedrijf ervaart het. De uitvinder, de zelfstandige, de fabriek die nog iets maakt — zij voelen hoe het systeem, ongewild, hun positie ondermijnt. Niet door één wet, één maatregel, één besluit, maar door een opeenstapeling van regulering die zich vooral op hen blijkt te concentreren.

Geen aanklacht — een diagnose

Dit is uitdrukkelijk geen morele aanklacht tegen individuele ambtenaren of politici. De mensen die dit systeem dragen, doen vaak hun best en menen het goed. Het probleem zit niet in de personen, maar in de signalering tussen hen — en in wat er ontbreekt.

Wat ontbreekt, in deze metafoor, zijn de regulerende T-cellen van het systeem. Lees: verantwoordelijke leiding die de gevolgen van haar beslissingen werkelijk draagt, corrigerende tegenmacht die functioneert, persoonlijke aansprakelijkheid die ook tien jaar later nog reikt. Wanneer die remmen verzwakken, kan de aanval op gezonde cellen ongemerkt doorgaan, ook als niemand dat wil.

Wat de metafoor opent

De waarde van dit beeld zit niet in zijn scherpte, maar in de behandeling die het in zicht brengt. Wie een staat ziet als een lichaam met een ontspoorde afweer, weet wat er nodig is om hem weer gezond te maken: niet harder slaan op het systeem, maar de regulerende functies herstellen.

Dat gebeurt op drie manieren tegelijk. Door de commandostructuur opnieuw in te richten, zodat wie beslist ook de gevolgen voelt. Door de tegenmacht — rechterlijk, journalistiek, parlementair — werkelijk werkbaar te maken. En door de prikkels te herkalibreren, zodat de wet beschermt wat de samenleving draagt en niet wat haar uitholt.

De twee artikelen die hierna volgen zijn de toepassing van dit beeld op Brussel: hoe drie tegelijk aangrijpende maatregelen — CBAM, ETS en Pillar Two — het Europese productieve weefsel raken, en hoe diezelfde dynamiek zichtbaar wordt in zes sectoren tegelijk. Lees ze in die volgorde, met deze metafoor in gedachten, en de cijfers krijgen hun plek.