De waas van de groei

Opgesteld door de assistent (Perplexity Computer), 11 oktober 2026, naar aanleiding van drie vaststellingen van Jacobus van Merksteijn: dat uitgaven het bbp laten stijgen, dat het CPB alleen de P van de PID-sturing uitrekent en de gevolgen van de tweede en derde orde buiten beeld laat, en dat een werkende ongeveer 78% van zijn loon kwijt is aan afdrachten. De berekeningen zijn van de assistent; de rekenbijlage achterin laat per stap zien waar elk getal vandaan komt. De nummers tussen haken verwijzen naar de bronnenlijst.

De kern

Het bbp meet hoeveel er in Nederland wordt uitgegeven, niet hoeveel er wordt verdiend. Als de overheid meer uitgeeft, stijgt het bbp, ook als het land er armer van wordt. In het tweede kwartaal van 2026 steeg het bbp met 1,3% ten opzichte van een jaar eerder, vooral doordat de overheid 2,5% meer uitgaf; de investeringen stegen maar 0,4% [1].

Wat u echt merkt, is wat u aan echte goederen kunt kopen. Alles wat daar niet terechtkomt, is belasting voor de verdiener, wat er ook mee gebeurt: loonheffing, premies, verplicht pensioen, zorgpremie, lokale lasten, btw, accijns en de belastingen die bedrijven in hun prijzen verwerken, tot de btw en invoerheffing op een pakketje uit China toe. Van elke extra euro die een werkgever voor u betaalt, krijgt u 20,7 cent aan echte goederen. Voor een gemiddeld huishouden is dat €13.678 per jaar. Dat is de echte bestedingsruimte, en daar gaat dit artikel over.

Elke euro die de overheid u extra laat betalen, kost u daarom 53 cent aan goederen: had u die euro zelf mogen uitgeven, dan was er bij het kopen nog 47 cent aan btw en belasting in de prijzen afgegaan. Alle bedragen per huishouden in dit artikel zijn op die manier omgerekend naar goederen.

Met alle gevolgen meegerekend kosten de besluiten in dit artikel een gemiddeld huishouden €3.789 aan goederen per jaar, 27,7% van zijn echte bestedingsruimte van €13.678. Valt KLM daarna om, dan is het €4.159, 30,4%. Er blijft €9.519 aan goederen over, er verdwijnen 221.000 banen en de werkloosheid stijgt van 3,9% naar 6,0%. Met de bezuiniging op ambtenaren die niet wordt gehaald, het extra werk bij het UWV en 5,5% meer loon bij de overheid wordt het €4.877, 35,7%, en blijft er €8.801 over. Komen daar de Amerikaanse blokkade van ASML en een Schiphol dat minder vernieuwt bij, dan is het €5.163, 37,7%, en blijft er €8.515 over.

Het kabinet presenteert alleen het directe bedrag van elk besluit. Maar wie meer belasting betaalt, geeft minder uit; dan mist de staat btw, belasting uit de prijzen en loonheffing, en betaalt hij meer WW. Om het besluit toch te betalen, moet hij nog meer belasting heffen. Per euro die een besluit kost, moet de staat daardoor €1,75 ophalen. Dit artikel rekent daarom elk besluit met die volle rekening.

De echte economie is wat Nederland met eigen productie aan het buitenland verdient, de NEPK. Die was in 2021 nog 3,25% van het bbp en is nu 2,87%, €33,7 mrd. Door de hogere lasten op arbeid en de defensie-uitgaven daalt ze naar €32,6 mrd. Het kabinet rekent dat niet uit.

Wat elk besluit u kost

Elke euro die de overheid uitgeeft, betaalt een huishouden uiteindelijk zelf, via belasting of via hogere prijzen. Daarom is elk bedrag gedeeld door de 8,43 miljoen huishoudens [2].

Hoe dat te lezen is, met defensie als voorbeeld. Het kabinet geeft €19,3 mrd per jaar extra uit; dat is €2.289 per huishouden. Omdat de staat daarna btw, prijsbelastingen en loonheffing mist en meer WW betaalt, moet hij €2.289 × 1,75 = €4.010 per huishouden ophalen. Van elke euro belasting had u 53 cent aan goederen kunnen kopen; de rest was bij het uitgeven alsnog naar btw en belasting in de prijzen gegaan. U kunt dus €4.010 × 53% = €2.127 minder aan goederen kopen. Dat is €2.127 / €13.678 = 15,6% van uw echte bestedingsruimte. De basis van €13.678 is: alle loonkosten in Nederland in 2025, €557,3 mrd [3], × 20,7% die als echte goederen bij de werkende terechtkomt, / 8,43 mln huishoudens. Het is dus geen percentage van het bbp.

Daarnaast zijn er bedragen die één keer worden uitgegeven. Ook daar moet de staat 1,75 keer zoveel ophalen:

Een gemiddeld huishouden levert door deze besluiten elk jaar 27,7% van zijn echte bestedingsruimte in, en daarbovenop één keer 15,7%. Valt KLM om, dan wordt het elk jaar 30,4%.

Wordt een uitgave met lenen betaald in plaats van met belasting, dan verdwijnt de rekening niet. Ze komt later, met rente, bij dezelfde huishoudens of hun kinderen.

Hoe de 79% is berekend

Jacobus van Merksteijn stelt dat een werkende ongeveer 78% van zijn loon kwijt is aan sociale lasten, belastingen, accijnzen, het bedrijfsaandeel in belastingen, advieskosten en alle andere heffingen. Box 3 en de erfbelasting had hij daarin nog niet meegenomen. De assistent heeft dat per €100 die een werkgever voor een gemiddelde werknemer betaalt, nagerekend.

Gemiddeld gaat 77,9% weg. Van een extra verdiende euro gaat 79,3 cent weg en houdt de werkende 20,7 cent over. Dat is meer dan de 78% die Jacobus van Merksteijn eerder becijferde.

Voor elke extra kostenpost moet de werkende een extra euro verdienen. Van die extra euro komt 20,7 cent als echte goederen bij de werkende terecht: €13.678 per huishouden per jaar. De rest, 79,3 cent, is belasting voor de verdiener.

De besluiten één voor één

Defensie

De defensie-uitgaven komen in 2027 op €28,9 mrd [24]. Vanaf 2031 komt er elk jaar €19,3 mrd bij [4]. De norm is een percentage van het bbp, en de uitgave zelf telt mee in het bbp: hoe meer er wordt uitgegeven, hoe hoger het bedrag dat de norm voorschrijft. 40% van het geld gaat direct naar het buitenland, en er zijn 15.100 extra mensen nodig in een arbeidsmarkt die al krap is [25].

Van wat in Nederland wordt gemaakt, komt nog eens minstens 27% uit ingevoerde onderdelen en grondstoffen; dat is het gemiddelde voor alle bestedingen in Nederland [26], en voor de maakindustrie ligt het hoger. Van de €19,3 mrd gaat dus minstens €10,8 mrd, 56%, naar het buitenland. Wat in Nederland blijft, hooguit €8,5 mrd, wordt niet aan het buitenland verkocht; de echte economie groeit er niet van.

Wat het u kost: €2.127 aan goederen per huishouden per jaar, 15,6% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Hogere lasten op arbeid

Vanaf 2027 gaan de lasten op arbeid met €5,8 mrd omhoog [5]. Ondernemers voelen zo'n verlies ongeveer twee keer zo zwaar als het is [27]: voor hen voelt het als €11,6 mrd. Op dat gevoel besluiten ze of ze blijven investeren.

Wat het u kost: €639 aan goederen per huishouden per jaar, 4,7% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Noodopvang voor asielzoekers

De opvang van asielzoekers kostte in 2025 €3,7 mrd, waarvan €2,4 mrd naar noodopvang in onder meer hotels en cruiseschepen ging [6]. Noodopvang is ongeveer twee keer zo duur als gewone opvang [28]. In het bbp telt dit als groei: hoe duurder de opvang, hoe meer het bijdraagt.

Wat het u kost: €265 aan goederen per huishouden per jaar, 1,9% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar. De helft daarvan komt door de extra kosten van noodopvang.

Groningen

Het Groningenveld leverde de staat €363,7 mrd op [29], in 2013 nog €15,4 mrd per jaar [30]. Sinds 2024 is de winning bij wet verboden [31]. Voor schadeherstel en versterking is tot en met 2031 €6,9 mrd geraamd [7]. Elke herstelde muur telt als groei, terwijl de inkomsten waar dit vroeger van werd betaald, zijn verdwenen.

Wat het u kost: €127 aan goederen per huishouden per jaar, 0,9% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Schiphol en KLM

Schiphol verhoogde de luchthavengelden; de inkomsten daaruit stegen met 34% tot €1.888 mln, €479 mln meer dan het jaar ervoor [8]. KLM betaalt daarvan €254 mln, 61% van zijn bedrijfsresultaat van €416 mln [32], [33]. Die kosten komen terug in de ticketprijs.

Wat het u kost: €53 aan goederen per huishouden per jaar, 0,4% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Tata Steel

Het kabinet wil Tata Steel maximaal €2 mrd subsidie geven [9]. Daarbovenop komen volgens SOMO elk jaar ongeveer €480 mln aan bijkomende kosten voor energie, nettarieven en slakken, het midden van hun schatting [9]. Tot 2045 kan de rekening oplopen tot €10,8 mrd [34].

Wat het u kost: €220 aan goederen per huishouden één keer, en daarna €53 per jaar, 0,4% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Stikstof

Voor het opkopen van vee is €6,2 mrd uitgetrokken [13]; 779 veehouders zijn gestopt [35]. Elke gestopte veehouderij leverde met de bedrijven eromheen €0,52 mln per jaar op [10], [11]. Dat inkomen is weg, elk jaar opnieuw: €0,40 mrd per jaar. Na 15 jaar is het weggevallen inkomen groter dan het hele opkoopbedrag.

Wat het u kost: €683 aan goederen per huishouden één keer, en daarna €44 per jaar, 0,3% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Hersteloperatie toeslagen

De hersteloperatie van de toeslagenaffaire kost in totaal €11,3 mrd [12]. Van wat er vanaf 2026 nog wordt uitgegeven, gaat een kwart naar de uitvoering zelf [12]. Een fout van de overheid wordt hersteld met geld van de belastingbetaler, en dat telt in het bbp als groei.

Wat het u kost: €1.246 aan goederen per huishouden één keer, 9,1% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Europese productie in plaats van Chinese

Europa leunt steeds meer op goedkope import: in 2025 kwam er voor €559,4 mrd aan goederen uit China [36]. Als Europa dat weer zelf moet maken, wordt het duurder. De bronnen noemen 15% tot 40% hogere kosten; dit artikel rekent met 30%, omdat dat getal in twee bronnen terugkomt: bij accu's voor elektrische auto's [37] en bij bedrijven die productie terughalen [38]. Voor Nederlandse huishoudens worden de producten die ze nu uit China kopen dan €4,4 mrd per jaar duurder [39], [40].

Wat het u kost: €481 aan goederen per huishouden per jaar, 3,5% van uw echte bestedingsruimte van €13.678 per jaar.

Wat er daarna gebeurt: de tweede en derde orde

In de eerste ronde heeft een huishouden 15,8% minder te besteden, en het gaat besparen. Uit onderzoek van Markteffect blijkt waarop: 69% van de Nederlanders bespaart al op boodschappen, 55% op kleding, 46% op uitjes en 40% op vakanties [41]. Vakanties zijn de grootste vrije uitgave: Nederlanders gaven er in 2025 €32,8 mrd aan uit, waarvan €27,1 mrd in het buitenland [42].

Bij vakantievluchten geldt: per procent minder te besteden 2% minder vluchten [43]. Omdat een verlies twee keer zo zwaar voelt als het is [27], voelt 15,8% minder als 31,6% minder, en worden er 63% minder vakanties geboekt. Hieronder staat de hele keten.

Hoe de drie uitgangspunten zijn berekend

1. Het Nederlandse deel van een euro. In 2023 werd €256,7 mrd ingevoerd voor bestedingen in Nederland: €121,5 mrd direct en €135,2 mrd via verwerking in Nederlandse producten [26]. De bestedingen in Nederland waren dat jaar ongeveer €956 mrd: €1.047,9 mrd in 2025 [45], teruggerekend met het bbp van €1.068 mrd in 2023 [46] en €1.170,6 mrd in 2025 [47]. Van elke euro die in Nederland wordt uitgegeven, is dus 27 cent invoer en 73 cent Nederlandse toegevoegde waarde.

2. Welke KLM-reizigers worden geraakt. Van de reizigers op Schiphol stapt 36,6% alleen over [48]; veel van hen komen van buiten Europa en worden door deze besluiten niet geraakt. Voor KLM is daarom alleen gerekend met de 63,4% die op Schiphol begint of eindigt.

3. Hoe het kabinet het gat van €14,7 mrd dicht. Daarvoor zijn drie wegen, en alle drie zijn doorgerekend:

Geen van de drie wegen is gratis. Hogere lasten kosten de meeste bestedingsruimte, lenen schuift de rekening door naar de kinderen, en bezuinigen kost de meeste banen.

Kiest het kabinet, zoals nu, voor hogere lasten, dan is de eindstand:

De tweede en derde orde maken de rekening 75% groter dan de eerste orde die het kabinet presenteert: niet 15,8% maar 27,7% van de echte bestedingsruimte, en 168.000 banen.

Verdere uitgangspunten: van de toegevoegde waarde gaat 47,6% naar loonkosten (€557,3 mrd van €1.170,6 mrd [3], [47]); een baan kost gemiddeld €79.600 aan loonkosten per jaar en het brutoloon is gemiddeld €61.400 [3].

Wat dit betekent voor KLM en Schiphol

KLM kan niet zonder nieuwe toestellen. De vloot is gemiddeld 11,6 jaar oud, de vrachttoestellen 25,7 jaar [32]. Een nieuwe A321neo verbruikt 21% minder brandstof per stoel en maakt de helft minder geluid dan de toestellen die hij vervangt [32]. KLM investeert daarom €7 mrd in nieuwe toestellen [50]; eind 2025 stond daarvan nog €6,7 mrd open [32], ongeveer €1,34 mrd per jaar tot en met 2030. Nu al houdt KLM na investeringen en leasebetalingen €418 mln per jaar tekort [32].

Met deze daling loopt het tekort op tot €2,9 mrd per jaar, en is de reserve van €3,0 mrd [32] in ongeveer een jaar op.

KLM kan dan alleen nog op de lonen bezuinigen. De personeelskosten zijn €4.124 mln per jaar [32]. Alleen om het verlies van €2.038 mln op te vangen, moet KLM 49% van zijn personeelskosten schrappen; om ook de nieuwe toestellen te betalen 70%. Jacobus van Merksteijn verwacht dat dit tot een grote stakingsronde leidt.

Schiphol leeft van KLM: KLM heeft 53,1% van alle vluchten op Schiphol [33]. Met minder vakantievluchten krijgt Schiphol €454 mln minder aan luchthavengelden [8], [51]. Om die inkomsten te houden, moeten de tarieven voor de overgebleven vluchten 32% omhoog. Valt KLM weg, dan moeten ze 113% omhoog om dezelfde inkomsten te halen. Hogere tarieven jagen de overgebleven maatschappijen weer weg. Jacobus van Merksteijn verwacht dat Schiphol zo steeds duurder wordt om te blijven bestaan, tot het kaarsje uitgaat.

De rit: van besluit tot malaise

Hieronder staan de uitkomsten achter elkaar: eerst wat direct ontstaat, dan wat daaruit voortvloeit, en dan wat dat daarna betekent. Rechts staat bij elke stap hoeveel van de echte bestedingsruimte van €13.678 per huishouden er opgeteld weg is, en hoeveel banen.

Stap 6 is als volgt berekend. KLM heeft 36.600 mensen in dienst en €4.124 mln aan personeelskosten [32]. Valt KLM weg, dan mist de staat 43,2% van die loonkosten aan belasting en premies, €1,8 mrd, en betaalt ze €1,6 mrd aan WW (70% van het loon [44]). Dat gat van €3,4 mrd dicht het kabinet opnieuw met lasten, en de keten draait weer: €370 aan goederen per huishouden en nog eens 16.400 banen. Banen bij Schiphol en toeleveranciers van KLM zijn hierin nog niet meegeteld.

De werkloosheid stijgt van 396.000 naar ongeveer 617.000 mensen, van 3,9% naar 6,0% van de beroepsbevolking van 10,2 miljoen [52].

Elke stap komt voort uit de vorige. Het kabinet ziet alleen stap 1. Stap 7 is niet meer in getallen te vangen, maar wijst één kant op: een land dat zijn verdienende basis kwijtraakt, verliest ook zijn bedrijven en zijn mensen. Dat is de malaise.

Waarom de kosten nog verder oplopen

De rit eindigt bij 30,4%, maar daar blijft het niet bij. Vier dingen komen erbovenop.

Minder ambtenaren, maar wel wachtgeld

Het kabinet wil op het ambtenarenapparaat bezuinigen: €900 mln in 2027, oplopend tot €3,5 mrd vanaf 2035 [53]. Het Rijk telt ongeveer 161.000 voltijdbanen, 45% meer dan in 2017 [54]. In 2025 kwamen er nog 2.800 bij, en de bezuiniging van het vorige kabinet heeft volgens de Algemene Rekenkamer niet tot minder ambtenaren geleid [55].

Een ontslagen rijksambtenaar krijgt 70% van zijn laatste loon, ook boven het maximum van de gewone WW, tot 38 maanden lang. Wie bij ontslag hooguit acht jaar van de AOW af zit en tien jaar in dienst is, houdt die 70% tot de AOW-leeftijd [56]. Het brutoloon is 77% van de loonkosten, dus het wachtgeld is 70% × 77% = 54% van wat de ambtenaar kostte. In de eerste jaren bespaart de staat dus hooguit 46 cent per euro: van de €3,5 mrd hooguit €1,6 mrd. Oud-topambtenaar Roel Bekker zegt hetzelfde: gedwongen ontslag is duur en kost binnen een kabinetsperiode juist geld [57].

Het CPB vindt van de €1,4 mrd die dit kabinet wil bezuinigen hooguit €200 mln haalbaar, 14% [54]. De assistent past dat deel toe op de hele €3,5 mrd: er wordt €0,5 mrd bespaard en er blijft een gat van €3,0 mrd. Dat gat wordt met lasten gedicht: €356 per huishouden, de staat moet €623 ophalen, en dat kost €331 aan goederen, 2,4% van de echte bestedingsruimte.

Minder te besteden vraagt meer ambtenaren

Een kleinere bestedingsruimte maakt het werk van de overheid niet kleiner maar groter. In de rit stijgt de werkloosheid van 396.000 naar 617.000 mensen, 56% meer. Het UWV gaf in 2025 €830 mln uit aan het uitvoeren van de WW [58]; 56% meer is €465 mln per jaar. Dat kost een huishouden €51 aan goederen, 0,4%. Daarbovenop komt meer werk voor toeslagen, schuldhulp en de controle daarop, en de 15.100 extra mensen voor defensie [25]; die bedragen zijn niet doorgerekend omdat de cijfers ontbreken.

De vakbonden vragen meer

De FNV eist voor 2027 5,5% meer loon plus €80 per maand, inclusief automatische prijscompensatie [59]. De CNV vraagt 3 tot 5,5% [60]. Rijksambtenaren kregen in 2026 al 2,7%, nadat de nullijn van tafel ging [61].

Bij de overheid kost dat de belastingbetaler direct geld. De overheid betaalde in 2024 €97,5 mrd aan lonen en premies [62]. 5,5% daarvan is €5,36 mrd. Daarvan komt 43,2% direct terug als premies en loonheffing, dus netto €3,05 mrd. Dat is €361 per huishouden; de staat moet €633 ophalen, en dat kost €336 aan goederen, 2,5%. De €80 per maand is hierin nog niet meegeteld.

In het bedrijfsleven is 5,5% meer loon €25,3 mrd extra loonkosten. Daarvan gaat 79,3%, €20,1 mrd, naar belasting, premies, pensioen en de belastingen in de prijzen; de werkende krijgt €5,2 mrd aan goederen. Ook die €5,2 mrd is minder waard, omdat de bedrijven de hogere loonkosten in hun prijzen doorberekenen. Een loonsverhoging is daardoor vooral een belastingverhoging voor de verdiener.

Om de 30,4% goederen die de rit kost terug te verdienen, zouden de loonkosten 30,4% moeten stijgen. De 5,5% die nu wordt gevraagd, dekt minder dan een vijfde. Elke volgende loonronde gaat in de prijzen, in de export en in de tickets van KLM zitten, en dan wordt er weer meer gevraagd.

'Slechts 44% staatsschuld'

De Nederlandse overheidsschuld was halverwege 2026 43,7% van het bbp [63]. De Europese grens is 60%, maar Griekenland zit op 143,5%, Italië op 138,9%, Frankrijk op 117,6%, België op 109,1% en Spanje op 101,6% [64], en dat wordt getolereerd. Dat geeft vakbonden en partijen het argument dat er nog ruimte is om meer te vragen.

Volgens De Nederlandsche Bank loopt de schuld door het regeerakkoord vanaf 2034 boven de 60% [65]. Kiest het kabinet in de rit voor lenen, dan komt daar elk jaar €14,7 mrd bij: 1,2% van het bbp van €1.234 mrd [66]. Schuld is bestedingsruimte die de kinderen later moeten inleveren.

Met wat nu al vaststaat of op tafel ligt, verliest een gemiddeld huishouden €4.877 aan goederen per jaar, 35,7% van zijn echte bestedingsruimte. Er blijft €8.801 over. De looneisen in het bedrijfsleven en de volgende loonrondes zitten daar nog niet in.

Volgens Jacobus van Merksteijn levert het niet juist informeren van de kiezer de regering uitzichtloze uitkomsten op: niemand wil nog meewerken.

De Amerikaanse blokkade van ASML

Bovenop de besluiten van het kabinet komt een klap van buiten. De Verenigde Staten bereiden een wet voor, de MATCH Act, die ASML verbiedt nog DUV-immersiemachines aan China te verkopen en de machines te onderhouden die er al staan. Nederland krijgt 150 dagen om dat verbod zelf in te voeren; doet het dat niet, dan leggen de VS het op [67]. Het Amerikaanse Congreslid Moolenaar wil de wet nog vóór het einde van 2026 aannemen, en de VS voeren de druk op ondanks de gesprekken van Jetten met Trump [68], [69]. De ruzie over Iran heeft het verbod alleen uitgesteld [67].

China heeft zich erop voorbereid. Chinese chipfabrieken hadden begin 2026 naar schatting 343 DUV-immersiemachines van ASML staan [70]. Een Amerikaanse denktank, het Center for Technology & Statecraft, wil een verbod voor heel China, met strengere regels voor onderhoud en reserveonderdelen [71].

ASML verwacht voor 2026 een omzet van €43 tot €45 mrd, met een brutomarge van 54 tot 56% [72]. Ongeveer 20% van de omzet komt uit China [73]; in 2025 was dat nog 29,1%, en buiten China bleef de vraag naar DUV-machines zwak [74]. De assistent gaat er daarom van uit dat andere klanten het gat niet opvullen.

Ongeveer 60% van de medewerkers van ASML werkt in Nederland, ruim 25.000 mensen [75]. Krimpt ASML met een vijfde, dan verdwijnen daar ongeveer 5.000 banen. Bij de uitbreiding in Eindhoven horen bij 20.000 banen bij ASML 70.000 banen in totaal, de toeleveranciers meegeteld [76]. Met dezelfde verhouding verdwijnen er ongeveer 17.500 banen.

Voor de staat betekent dat €0,6 mrd minder loonheffing en premies, €0,8 mrd minder vennootschapsbelasting, want ASML betaalt ongeveer 17% belasting over zijn winst [77], en €0,75 mrd meer WW. Samen is dat een gat van €2,2 mrd per jaar. Met dezelfde rekening als bij de besluiten moet de staat daarvoor €452 per huishouden ophalen. Dat kost een gemiddeld huishouden €240 aan goederen per jaar, 1,75% van zijn echte bestedingsruimte. De werkloosheid stijgt van 6,0% naar 6,2%.

Het kabinet heeft net €1,7 mrd toegezegd voor wegen, woningen en talent in de regio Eindhoven, en de regio zelf €800 mln, om ASML in Nederland te laten groeien: 20.000 banen extra bij ASML en 45.000 bij de toeleveranciers in tien jaar, met 100.000 nieuwe woningen in de regio [78]. Volgens de assistent is dat geld uitgetrokken voor een groei die met de blokkade voor een groot deel wegvalt.

China slaat terug en haalt in

Met de blokkade is China als klant van ASML rond 2027 in één keer weg. Daarna is de vraag hoe snel China ook voor de rest van de wereld een concurrent wordt.

China heeft sinds de strengere exportbeperkingen meer dan $150 mrd gestoken in eigen chipapparatuur [79]. Over ongeveer vier jaar is dat zo'n $37 mrd per jaar, ongeveer zeven keer de €4,7 mrd die ASML aan onderzoek uitgeeft [80]. Dat bedrag geldt voor alle chipapparatuur, niet alleen voor lithografie (berekening assistent). Vijftig keer de onderzoeksuitgaven van ASML zou €235 mrd per jaar zijn, bijna vijf keer wat China in 2025 in totaal aan chipapparatuur kocht, $49,3 mrd [81]. Het derde Chinese chipfonds, Big Fund III, heeft $47,5 mrd [82].

Waar China nu staat:

• De staatsfabrikant Shanghai Aishengna maakt dit jaar ongeveer 5 eigen DUV-immersiemachines en wil er in 2027 20 maken; ASML levert er ongeveer 130 per jaar. Veel kritieke onderdelen komen nog uit Japan [83].

• Van de lithografie in China komt minder dan 5% uit eigen land; voor 2030 is 10% de optimistische verwachting [84].

• Van alle chipapparatuur in China komt 35% uit eigen land. Nieuwe fabrieken moeten de helft eigen apparatuur gebruiken, en het doel is 70% in 2027 [85].

• De Chinese EUV-prototypes halen 100 tot 150 watt; ASML haalde 250 watt al in 2017 en zit nu op 600 watt [79].

Chinese bronnen noemen 2030 voor de eerste werkende chips met een eigen EUV-machine; westerse inlichtingendiensten verwachten 2032 tot 2035 [79]. Een andere voorspelling verwacht Chinese DUV-machines van wereldniveau halverwege de jaren 2030 en EUV aan het eind van de jaren 2030 [82]. Voor de Chinese markt is ASML dus rond 2027 weg; voor de rest van de wereld wordt China in de jaren 2030 een concurrent.

China kan ook terugslaan. Het gebruikt zijn greep op zeldzame aardmetalen al als drukmiddel: op 4 oktober 2026 zette het Amerikaanse verwerkers op een zwarte lijst, en de Amerikaanse invoer van magneten uit China daalde in augustus met 21% [86]. Volgens de assistent zitten zulke metalen en magneten ook in de machines die ASML aan de rest van de wereld levert. Wat een Chinese tegenmaatregel tegen Nederland kost, is niet doorgerekend.

Een miertje op wereldschaal

Nederland maakt 1,13% van de wereldeconomie uit [87]; gemeten naar wat men voor het geld kan kopen 0,72% [88]. Over ASML wordt dus niet in Den Haag beslist, maar in Washington en Beijing. Washington bepaalt aan wie ASML mag leveren; Beijing bepaalt hoe snel het zelf leert bouwen en wat het terugdoet. Nederland bepaalt alleen wat het zelf doet met zijn lasten, zijn regels en zijn verdienende basis.

De laatste regel is de gevaarlijkste. De andere klappen komen uit Nederlandse besluiten en kunnen worden teruggedraaid; deze komt van buiten en is niet terug te draaien.

Schiphol begrensd: geen groei, wel minder vernieuwing

Schiphol mag niet groeien. Het kabinet houdt het plafond op 478.000 vluchten per jaar, 4% minder dan de 499.000 van eerder, en wil 10% minder nachtvluchten [89]. CDA en D66 zetten deze kabinetsperiode geen stap naar groei [90].

Schiphol wil tussen 2025 en 2035 €10 mrd investeren, niet in uitbreiding maar in vernieuwing en achterstallig onderhoud [91], [92]. Om dat te betalen gaan de tarieven omhoog [93]. In het eerste halfjaar van 2026 investeerde Schiphol €801 mln, waarvan €317 mln eenmalig voor het verplaatsen van gebouwen van KLM [91]. Zonder die eenmalige post is dat ongeveer €1,0 mrd per jaar.

Valt KLM weg, dan kan Schiphol dat niet opvangen met meer vluchten, want het mag niet groeien. Er blijft alleen de keuze tussen nog hogere tarieven en minder vernieuwen. Hogere tarieven jagen de overgebleven maatschappijen weg; de assistent rekent daarom dat de vernieuwing stilvalt.

Vergelijkbare voorbeelden in binnen- en buitenland

Wat hier wordt berekend, is eerder gebeurd. Steeds ging het om een land dat op één bedrijf of één sector leunde.

Fokker, 1996

In 1987 hielp de staat Fokker met 212 miljoen gulden, uit angst voor het verlies van achtduizend banen [96]. In 1996 ging Fokker toch failliet: van de 5.664 werknemers vonden er minder dan 1.000 een plek in de onderdelen die overbleven, ongeveer 4.700 banen gingen verloren, het grootste ontslag in de Nederlandse geschiedenis [97]. De klap ging over de grens: bij Shorts in Belfast, dat de vleugels maakte, verloren 700 mensen hun werk, en bij Daimler-Benz Aerospace in Duitsland stonden 1.200 banen op het spel [97].

Les: staatssteun hield Fokker negen jaar langer overeind, maar redde het niet.

Sabena, 2001

Bij het faillissement van Sabena in november 2001 verloren ongeveer 7.300 mensen hun baan [98]. Zaventem verloor in één klap bijna de helft van zijn vluchten [99]. Het aantal passagiers daalde tussen 2001 en 2002 met meer dan 26%, en de directe werkgelegenheid op de luchthaven zakte in één jaar van 26.784 naar een kleine 21.000 banen [100]. In 2000 reisden er ruim 21 miljoen mensen via Zaventem; jaren later waren dat er nog geen 15 miljoen [99].

Les voor Schiphol: valt de thuismaatschappij weg, dan verdwijnt in één jaar ruim een kwart van de reizigers en een vijfde van de banen op de luchthaven.

Swissair, 2001

Op 2 oktober 2001 bleven ongeveer 260 vliegtuigen van Swissair aan de grond, omdat er geen geld meer was voor brandstof; 19.000 passagiers strandden [101], [102]. De luchthaven Zürich was met 25.000 werknemers de grootste werkgever van de regio, en een comité sprak van 100.000 bestaansmiddelen die direct of indirect werden geraakt [101]. Er ging 17 miljard frank aan aandeelhouderswaarde verloren, het grootste faillissement in de Zwitserse geschiedenis [103]. De Bondsstaat leende uiteindelijk 1,45 miljard frank [102].

Les: ook een rijk land dat zijn eigen besluiten neemt, kon zijn thuismaatschappij niet redden toen het geld op was.

Nokia en Finland, 2008–2014

In 2000 was Nokia 4% van de Finse economie, 21% van de export en 14% van de vennootschapsbelasting; later was het nog 0,4% van de economie [104]. De export van telefoons zakte van €6,9 mrd in 2007 naar €0,9 mrd in 2012 [105]. De directe daling was ongeveer 2,5% van het bbp, met de doorwerking erbij meer [106]. Nokia verklaart een derde van de daling van het Finse bbp en een vijfde van het banenverlies; de Finse economie kromp in 2012, 2013 en 2014 met 1,4%, 0,8% en 0,7% [107].

Les voor ASML: als één bedrijf een groot deel van de export en de belasting draagt, trekt het bij zijn val de hele economie mee, jarenlang.

De Duitse zonne-industrie, 2011–2012

In 2011 werkten in Duitsland meer dan 150.000 mensen in de zonne-industrie; er gingen 100.000 banen verloren, en China maakt nu 90% van alle zonnepanelen in de wereld [108]. In 2008 maakte China 33% van de zonnecellen, in 2011 al 57% [109]. De zonnecelmaker Q-Cells ging in april 2012 failliet [109].

Les: China nam in drie jaar een markt over die Duitsland leidde. Het tempo waarin China leert, is het tempo dat telt.

Nikon en Canon tegen ASML

In 1995 hadden Nikon en Canon samen 77,6% van de markt voor lithografie; ASML had 15,9% [110]. In 2002 ging ASML in één jaar van 28,8% naar 54,3% en Nikon van 39,4% naar 27,5% [111]. In 2006 had ASML meer dan 60%, in 2010 meer dan 80% en in 2021 95% [110].

Les: ASML is zelf het bewijs dat een marktleider in ongeveer tien jaar kan worden ingehaald. Wat ASML met Nikon deed, kan China met ASML doen.

De nieuwe optelsom

Met de blokkade van ASML en een Schiphol dat minder vernieuwt, verliest een gemiddeld huishouden €5.163 aan goederen per jaar, 37,7% van zijn echte bestedingsruimte. Er blijft €8.515 over. Er verdwijnen nog eens 22.900 banen.

Wat nog niet is doorgerekend

Er zijn meer gevolgen, die de assistent niet kan doorrekenen omdat de cijfers ontbreken:

• de hotels, de horeca, de logistiek en de toeleveranciers rond Schiphol en Lelystad;

• de huizenmarkt en de voorzieningen in de regio Eindhoven als de groei van ASML stopt;

• de waarde van de pensioenfondsen als de koers van ASML daalt;

• de tegenmaatregelen van China, waaronder zeldzame aardmetalen;

• het deel van de echte economie (de NEPK) dat aan ASML hangt; daarvoor ontbreekt het Nederlandse eigendomsaandeel.

Elk van die posten maakt het tekort groter en draait de keten opnieuw rond. De 37,7% is dus een ondergrens.

Waarom ondernemers vertrekken

Een ondernemer vertrekt niet als het al zover is, maar zodra hij ziet dat het beleid in de tweede en derde orde fout uitpakt.

Dat is gemeten. Als het ondernemersvertrouwen van het CBS onder het gemiddelde zakt, groeien de investeringen een half jaar later niet meer; daarboven groeien ze gemiddeld 9% per jaar [112], [113]. Van de laatste negentien kwartalen lag het vertrouwen er vijftien keer onder. Daardoor blijft er ongeveer €17,8 mrd per jaar aan investeringen liggen (berekening assistent).

Het is ook te zien aan wat bedrijven doen:

• Shell stopte met de bouw van een biobrandstoffenfabriek in Rotterdam omdat het project 'onvoldoende concurrerend' was [114], en verkoopt zijn zon- en windparken op land [115].

• Van de waterstofplannen in Noord-Nederland is weinig over; in heel Nederland staat één kleine waterstoffabriek in aanbouw [116], [117].

• Dow schrapt 605 van zijn 2.800 banen in Nederland vanwege energiekosten en regels [118], [119]. Sabic verkoopt zijn Europese chemie [120]. Op Chemelot sloot Fibrant drie van zijn zeven fabrieken [121].

Deze besluiten vielen voordat de officiële cijfers het verval lieten zien. Het gaat niet om wat het kabinet zegt, maar om de gevolgen van wat het doet.

Waarom het kabinet dit niet ziet

Het CPB rekent plannen door op begrotingssaldo, koopkracht en werkgelegenheid voor de komende vier jaar [122]. In de taal van de techniek is dat de P van een PID-regeling: de afwijking van nu. Wat het CPB niet doorrekent:

• de I: de schade die zich over de jaren opstapelt, zoals de gestopte bedrijven en het weggevallen exportinkomen;

• de D: het tempo waarin de verdienende basis afbrokkelt;

• de tweede orde: wat een besluit doet met toeleveranciers, verwerkers en vervoerders;

• de derde orde: wat daarna gebeurt met belastinginkomsten, regio's, vertrouwen en investeringen.

Dat de tweede en derde orde niet worden doorgerekend, is bewust beleid. Kabinetten en ministeries bepalen welke vragen het CPB krijgt, en kiezen ervoor die gevolgen buiten de opdracht te laten. Wie de rekening niet opmaakt, hoeft haar ook niet te verantwoorden.

Kiezers versterken dat. Ze belonen een regering vooral op hun inkomen in de maanden vlak voor de verkiezingen [123], en ze belonen hulp na een ramp, maar niet het voorkomen ervan [124]. Politici voeden dat met koopkrachtplaatjes; de ondernemer ziet de gevolgen en vertrekt. Jacobus van Merksteijn vat het samen als: 'Samen de economie onderuitschoffelen is het motto.'

Deze bestuursvorm werkte zolang de economie groeide en het Groningse gas de fouten afdekte. Nu de verdienende basis krimpt, breekt hij die basis af.

Jacobus van Merksteijn ziet daaronder een Nederlands denkpatroon: 'als ik er maar goed uitkom' en 'na mij de zondvloed', en een narcisme dat door de ontslagbescherming is gegroeid als afgunst op 'de rijken'. Volgens hem is dat wat Nederland en Europa zal opbreken, en redden ze het niet met de basis die dit artikel blootlegt.

Wat er moet veranderen

De voorstellen zijn van de assistent.

• Groei in twee kolommen. Het CBS publiceert de groei voortaan apart als verdiend (productie) en als uitgegeven (overheidsuitgaven, subsidies en herstelregelingen).

• Een PID-regeling in de wet. Elk jaar wordt gemeten hoe ver de echte economie (de NEPK) onder het doel ligt (P), hoeveel schade zich heeft opgebouwd (I) en hoe snel het erger wordt (D). Daaruit volgt wat er in hetzelfde jaar moet worden bijgestuurd, zonder te lenen. Met de huidige achterstand is dat ongeveer €13 mrd per jaar; na de besluiten van dit kabinet ongeveer €19 mrd (rekenvoorbeeld van de assistent).

• Bij elke wet vooraf een doorrekening op twintig jaar, met de tweede en derde orde, en wat het een gemiddeld huishouden kost als deel van zijn echte bestedingsruimte. De Kamer stemt pas als die openbaar is.

• Afrekening achteraf. Na vijf en tien jaar wordt de doorrekening vergeleken met de werkelijkheid, met de namen van wie haar maakte.

• Op elke loonstrook staat wat de werkgever echt betaalt, en hoeveel daarvan de werkende vrij overhoudt.

Rekenbijlage

Alle berekeningen zijn gemaakt door de assistent met vaste scripts, die met dezelfde invoer dezelfde uitkomsten geven.

Bronnen

[1] CBS, Economie groeit met 0,4 procent in tweede kwartaal 2026: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/31/economie-groeit-met-0-4-procent-in-tweede-kwartaal-2026

[2] CBS, Huishoudens; typering naar grootte (70133ned): https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/70133ned

[3] CBS, Beloning en arbeidsvolume van werknemers (85919NED): https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85919NED

[4] Reformatorisch Dagblad, Dit zijn de defensieplannen van het kabinet: https://www.rd.nl/artikel/vele-miljarden-extra-dit-zijn-de-defensieplannen-van-het-kabinet

[5] Raad van State, advies Miljoenennota 2027: https://www.rijksfinancien.nl/sites/default/files/bestanden/Advies-Raad-van-State-Miljoenennota-2027-en-Septemberrapportage.pdf

[6] Metro, Opvang asielzoekers kostte vorig jaar 3,7 miljard euro: https://www.metronieuws.nl/in-het-nieuws/binnenland/2026/08/opvang-asielzoekers-kostte-vorig-jaar-3-7-miljard-euro/

[7] Officiële Bekendmakingen, Raming schadeafhandeling en versterking t/m 2031: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-1242698.pdf

[8] Royal Schiphol Group, persbericht jaarcijfers 2025 (AFM-register): https://www.afm.nl/downloadregisterfile.aspx?type=openbaarmaking-voorwetenschap&enc=7Rpj0BBaMD5lzfwUlyQ9TIe+XbKYS1JE7+GVfXY2PxNqAT3NVNKp3QCQcI2WUb5gS/PYmhvg5EA+E7FpgiengZj0NLAMUDbP/oPnUtKH27VA0/CZGu7E4hLGdYYwwWpdTyp/cuqK9u2A7er37RJifIgIQgJPUx0rX+idELnNZwnCQvW4DIjhG+Y0dnrGGDKEsdcM13qnsOtKrRBeT0QMcrGUMVIl+vkhduSYQV1kWu1/PTMVluYh/rZepIJyTBPC92zS/gj2vU8gYmMZhk7m+O7tX/ixYVA3QZ9n15glOSo=

[9] Tweede Kamer, Antwoorden over de intentieverklaring met Tata Steel: https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2026D05323

[10] WUR, Staat van Landbouw, Visserij, Voedsel en Natuur 2024: https://edepot.wur.nl/677360

[11] CBS, Landbouw; gewassen, dieren en grondgebruik naar gemeente (80781NED): https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/80781NED

[12] Tweede Kamer, Vragen en antwoorden 22e voortgangsrapportage hersteloperatie toeslagen: https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2026D12437

[13] ESB, De stikstofcrisis oplossen met uitkoop werkt niet: https://esb.nu/wp-content/uploads/2026/06/D-000-000_MI_Mulder.pdf

[14] Tax Foundation, Tax Burden on Labor in Europe 2026 (OESO Taxing Wages): https://taxfoundation.org/data/all/eu/tax-burden-on-labor-europe/

[15] OESO, Non-tax compulsory payments as an additional burden on labour income: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/topics/policy-issues/tax-policy/non-tax-compulsory-payments.pdf

[16] CPB via Eerste Kamer, Raming nominale zorgpremieopbrengst 2025: https://www.eerstekamer.nl/overig/20230411/beantwoording_vragen_cpb_inzake/document

[17] Zorginstituut Nederland, Normbedragen risicoverevening 2025 (raming eigen risico €3.395,2 mln): https://www.zorginstituutnederland.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2024/10/10/wor-1222-definitieve-rapportage-normbedragen-rv-2025/WOR+1222+-+Definitieve+rapportage+Normbedragen+RV+2025.PDF

[18] COELO via VNG, Lokale lasten 2025: https://vng.nl/nieuws/stijging-lokale-lasten-in-2025-lager-dan-vorig-jaar

[19] Tweede Kamer, Antwoorden over de opbrengst van box 3: https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2025D08309

[20] Ministerie van Financiën, Financieel jaarverslag van het Rijk 2025: https://www.rijksfinancien.nl/financieel-jaarverslag/2025

[21] Europese Commissie, Taxation Trends, tabel 79: impliciet tarief consumptie: https://taxation-customs.ec.europa.eu/document/download/73ab0a07-7577-415d-87ab-8d18208f7fd5_fr

[22] PwC, De totale belastingbijdrage van het Nederlandse bedrijfsleven in 2025: https://www.pwc.nl/nl/actueel-publicaties/assets/pdfs/de-totale-belastingbijdrage-van-het-nederlandse-bedrijfsleven-in-2025.pdf

[23] MKB-Nederland, Regeldruk ondernemers stijgt schrikbarend: https://www.mkb.nl/artikelen/onderzoek-mkb-nederland-regeldruk-ondernemers-stijgt-schrikbarend

[24] NRC, Kabinet legt afgesproken miljarden voor Defensie vast: https://www.nrc.nl/nieuws/2026/09/11/kabinet-legt-afgesproken-miljarden-voor-defensie-in-komende-jaren-vast-a4936433

[25] ESB, Samenstelling defensie-inkoop bepaalt druk op arbeidsmarkt: https://esb.nu/samenstelling-defensie-inkoop-bepaalt-druk-op-arbeidsmarkt/

[26] Tweede Kamer, Antwoorden Beleidsagenda Buitenlandse Handel: bestemmingsverdeling van de invoer 2023: https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2025D45444

[27] Brown, Imai, Vieider en Camerer, Meta-analysis of Empirical Estimates of Loss Aversion, Journal of Economic Literature 2024 (gemiddelde 1,955): https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jel.20221698

[28] Officiële Bekendmakingen, Antwoorden begroting Asiel en Migratie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-1245788.pdf

[29] FD, Gaswinning in Groningen leverde €428 mrd op: https://fd.nl/economie/1446676/gaswinning-in-groningen-leverde-428-mrd-op

[30] CBS, De invloed van aardgaswinning: https://www.cbs.nl/-/media/imported/documents/2015/49/2015dne06-de-invloed-van-aardgaswinning.pdf?sc_lang=nl-nl

[31] Tweede Kamer, Kamerstuk over beëindiging gaswinning Groningenveld: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/ah-tk-20242025-2736.pdf

[32] KLM, Annual Report 2025: https://www.klmannualreport.com/wp-content/uploads/2026/03/KLM-Annual-Report-2025-download.pdf

[33] Wikipedia, Luchthaven Schiphol (vliegbewegingen per maatschappij 2025): https://nl.wikipedia.org/wiki/Luchthaven_Schiphol

[34] Milieudefensie en SOMO, Factsheet subsidiefuik Tata Steel: https://milieudefensie.nl/actueel/factsheet-onderzoek-subsidiefuik-tsn/@@download/file/Factsheet%20Onderzoek%20Subsidiefuik%20TSN.pdf

[35] NRC, Uitkoop van veehouderijen levert minder stikstofwinst op dan verwacht: https://www.nrc.nl/nieuws/2026/01/08/uitkoop-van-veehouderijen-levert-minder-stikstofwinst-op-dan-verwacht-veel-boeren-trekken-zich-terug-a4917169

[36] Eurostat, Trade in goods with China in 2025: https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260410-2

[37] IMF, World Economic Outlook oktober 2025, hoofdstuk 3: Industrial Policy: https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2025/october/english/ch3.pdf

[38] BBH, The great fracturing: from globalization to regionalization: https://www.bbh.com/us/en/insights/capital-partners-insights/the-great-fracturing-from-globalization-to-regionalization.html

[39] Ondernemersplein (Rijksoverheid), Landeninformatie China: https://ondernemersplein.overheid.nl/landeninformatie/china/

[40] CBS, Aandeel van China in goederenimport verder toegenomen in 2021: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2022/46/aandeel-van-china-in-goederenimport-verder-toegenomen-in-2021

[41] Markteffect via MarketingReport, Nederlanders besparen opnieuw het meest in de supermarkt (november 2025): https://marketingreport.nl/nederlanders-besparen-opnieuw-het-meest-in-de-supermarkt

[42] CBS, Vakanties van Nederlanders; kerncijfers 2025 (85302NED): https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85302NED

[43] CE Delft, Price elasticities in aviation and marine shipping: https://cedelft.eu/publications/price-elasticities-in-aviation-and-marine-shipping-literature-study/

[44] UWV, Hoogte WW-uitkering: https://www.uwv.nl/nl/ww/hoogte-ww

[45] CBS, Wat zijn de nationale rekeningen? (nationale bestedingen 2025): https://www.cbs.nl/nl-nl/economie/macro-economie/wat-zijn-de-nationale-rekeningen-

[46] CBS, Hoe groot is de Nederlandse economie? (bbp 2023): https://longreads.cbs.nl/nederland-in-cijfers-2024/hoe-groot-is-de-nederlandse-economie/

[47] Eurostat, GDP and main components (nama_10_gdp): https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/nama_10_gdp/default/table

[48] Royal Schiphol Group, Traffic review 2025 (36,6% transferpassagiers): https://www.schipholannualtrafficreview.nl/2025/files/1.pdf

[49] TravMagazine, Vakantieganger belangrijker voor Schiphol dan gedacht (SEO/ANVR): https://www.travmagazine.nl/vakantieganger-belangrijker-voor-schiphol-dan-gedacht/

[50] KLM, Eerste Airbus A350 voor KLM aangekomen op Schiphol (€7 mrd vlootvernieuwing): https://nieuws.klm.com/eerste-airbus-a350-voor-klm-aangekomen-op-schiphol/

[51] Vlieghinder.nl, Vakantievluchten van levensbelang voor Schiphol (SEO/ANVR): https://www.vlieghinder.nl/nieuws/artikel/vakantievluchten-van-levensbelang-voor-schiphol

[52] CBS, Arbeidsdeelname 2025 (86047NED): https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/86047NED

[53] Rijksoverheid, Een sterke democratie met meer betaalbare woningen (Miljoenennota 2027, 15 september 2026): https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/09/15/een-sterke-democratie-met-meer-betaalbare-woningen

[54] NRC, Het moet kunnen met minder ambtenaren (17 april 2026): https://www.nrc.nl/nieuws/2026/04/17/het-moet-kunnen-met-minder-ambtenaren-a4925780

[55] NRC, Externe inhuur overheid gedaald, maar nog altijd groeide het aantal ambtenaren (20 mei 2026): https://www.nrc.nl/nieuws/2026/05/20/externe-inhuur-overheid-na-jaren-stijging-gedaald-maar-nog-altijd-groeide-het-aantal-ambtenaren-a4928162

[56] CAO Rijk, Uitleg cao-partijen: aanvulling op WW-uitkering bij einde dienstverband: https://www.caorijk.nl/cao-rijk/5.-uitleg-van-cao-partijen/uitleg/uitleg-aanvulling-op-ww-uitkering-bij-einde-dienstverband

[57] WNL, Oud-topambtenaar: geplande miljardenbezuinigingen op rijksdienst onhaalbaar (4 september 2026): https://wnl.tv/2026/09/04/oud-topambtenaar-noemt-geplande-miljardenbezuinigingen-op-rijksdienst-onhaalbaar

[58] UWV, Jaarverslag 2025: toelichting op de staat van baten en lasten: https://jaarverslag.uwv.nl/jaarverslag-2025/jaarverslag/jaarrekening/toelichting-op-de-staat-van-baten-en-lasten

[59] FNV, Looneis en arbeidsvoorwaardenagenda: 5,5% + €80 erbij (september 2026): https://www.fnv.nl/nieuwsbericht/algemeen-nieuws/2026/09/looneis-en-arbeidsvoorwaardenagenda-fnv

[60] NOS, Vakbond CNV wil tot 5,5 procent meer loon (11 september 2026): https://nos.nl/artikel/2630545-vakbond-cnv-wil-tot-5-5-procent-meer-loon-en-hogere-reiskostenvergoeding

[61] Rijksoverheid, 2,7% loonstijging voor rijksambtenaren in 2026: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/04/30/27-loonstijging-voor-rijksambtenaren-in-2026

[62] CBS, Uitgaven overheid richting 500 miljard euro (beloning werknemers 2024): https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/diversen/2025/overheidstekort-toegenomen-in-2024-schuld-relatief-laag/3-uitgaven-overheid-richting-500-miljard-euro

[63] CBS, Overheid kwam 8 miljard euro tekort in eerste helft van 2026: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/39/overheid-kwam-8-miljard-euro-tekort-in-eerste-helft-van-2026

[64] Eurostat, Government debt at 88.9% of GDP in euro area (eerste kwartaal 2026): https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-euro-indicators/w/2-21072026-ap

[65] De Nederlandsche Bank, Overheidsfinanciën: https://www.dnb.nl/actuele-economische-vraagstukken/overheidsfinancien/

[66] Ministerie van Financiën, Bijlagen bij Miljoenennota 2026 (bbp 2026): https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2026/bijlage

[67] Newsbit, Ruzie over Iran redt ASML van Amerikaans chipverbod, voorlopig: https://newsbit.nl/ruzie-over-iran-redt-asml-van-amerikaans-chipverbod-voorlopig/

[68] Newsbit, VS voeren druk op ASML op ondanks gesprekken Jetten met Trump: https://newsbit.nl/vs-voeren-druk-op-asml-op-ondanks-gesprekken-jetten-met-trump/

[69] NL Times, US preparing to force Netherlands to ban ASML selling to China (20 augustus 2026): https://nltimes.nl/2026/08/20/us-preparing-force-netherlands-ban-asml-selling-china

[70] South China Morning Post, China stockpiles ASML lithography tools, spurring US calls for complete export ban (2 oktober 2026): https://www.scmp.com/tech/tech-war/article/3369557/china-stockpiles-asml-lithography-tools-spurring-us-calls-complete-export-ban

[71] High-Tech Systems Magazine, Amerikaans rapport: volledig exportverbod duv-immersiesystemen naar China: https://hightechsystems.nl/artikel/amerikaans-rapport-volledig-exportverbod-duv-immersiesystemen-naar-china/

[72] ASML, Q2 2026 financial results (verwachting 2026: €43–45 mrd omzet, brutomarge 54–56%): https://investor.asml.com/news-releases/news-release-details/q2-2026-financial-results

[73] ASML, Transcript investor call Q2 2026 (aandeel China): https://ourbrand.asml.com/asset/1fd3908a-0381-47b5-9b69-a3094f656651/2026_07_15-ASML-Transcript-investor-call-Q2-2026.pdf

[74] ASML, Jaarverslag 2025, financiële resultaten (China 29,1% van de omzet): https://ourbrand.asml.com/m/419103cb23dfeaa4/original/asml-2025-annual-report-financial-performance-section.pdf

[75] Rabobank, Chips: de onzichtbare motor achter de Nederlandse economie: https://www.rabobank.nl/kennis/d011517432-chips-de-onzichtbare-motor-achter-de-nederlandse-economie

[76] Stadszaken, Groen licht voor uitbreiding ASML op Brainport Industries Campus: https://stadszaken.nl/artikel/6259/groen-licht-uitbreiding-asml-op-brainport-industries-campus

[77] ASML, Jaarverslag 2025, strategisch deel (belasting op de winst ongeveer 17%): https://ourbrand.asml.com/m/8ab959d4926657b/original/asml-2025-annual-report-strategic-report-section.pdf

[78] Businesswise, Operatie Beethoven: zo bleef ASML dan toch in Nederland: https://www.businesswise.nl/strategie/asml-blijft-in-nederland-operatie-beethoven-brainport~62e1245

[79] Foreign Affairs Forum, The Silicon Chokepoint: ASML, China, and the Geopolitics of the World's Most Important Machine (6 juli 2026): https://www.faf.ae/home/2026/7/6/the-silicon-chokepoint-asml-china-and-the-geopolitics-of-the-worlds-most-important-machine

[80] ASML, Jaarverslagen (omzet 2025, medewerkers, toeleveranciers, onderzoek): https://investor.asml.com/annual-reports

[81] Meticulous Research, China Semiconductor Equipment Market 2026–2036 (SEMI: $49,3 mrd in 2025): https://www.meticulousresearch.com/product/china-semiconductor-equipment-market-6952

[82] AI Futures, A forecast of Chinese DUV and EUV: https://blog.aifutures.org/p/a-forecast-of-chinese-duv-and-euv

[83] Tom's Hardware, Chinese chipmaking tool roadmaps examined (4 augustus 2026): https://www.tomshardware.com/tech-industry/semiconductors/chinese-chipmaking-tool-roadmap-examined

[84] Faxian Gongchang, China semiconductor equipment 2026: https://faxiangongchang.com/en/reports/china-semiconductor-equipment-2026

[85] Tech Times, China chip equipment hits 35%; vacuum valves and RF power remain 80% foreign (29 augustus 2026): https://www.techtimes.com/articles/325956/20260829/china-chip-equipment-hits-35-vacuum-valves-rf-power-remain-80-foreign.htm

[86] East Asia Brief, Export controls tracker (oktober 2026): https://eastasiabrief.com/tracker/export-controls

[87] Worldometers, bbp per land 2026 (IMF, nominaal): https://www.worldometers.info/nl/bbp/bbp-per-land/?source=imf&region=worldwide&year=2026&metric=nominal

[88] IMF, World Economic Outlook DataMapper, aandeel in de wereldeconomie naar koopkracht: https://www.imf.org/external/datamapper/PPPSH@WEO/EU/IND/BRA/RUS/ZAF

[89] NL Times, Cabinet ready to slash Schiphol flights 4 pct, overnight flights 10 pct (30 september 2026): https://nltimes.nl/2026/09/30/cabinet-ready-slash-schiphol-flights-4-pct-overnight-flights-10-pct

[90] NU.nl, CDA en D66: deze kabinetsperiode geen eerste stap naar groei Schiphol: https://www.nu.nl/politiek/6411442/cda-en-d66-deze-kabinetsperiode-geen-eerste-stap-naar-groei-schiphol.html

[91] Royal Schiphol Group, Schiphol in eerste halfjaar 2026 recordbedrag aan investeringen in kwaliteit: https://nieuws.schiphol.nl/schiphol-in-eerste-halfjaar-2026-recordbedrag-aan-investeringen-in-kwaliteit-verstilling-zet-verder-door/

[92] Royal Schiphol Group, Schiphol zoekt vaste bouwpartners voor onderhoud en vernieuwing luchthaven: https://nieuws.schiphol.nl/schiphol-zoekt-vaste-bouwpartners-voor-onderhoud-en-vernieuwing-luchthaven/

[93] Upday, 10 miljard euro investering: Schiphol zegt vaarwel aan goedkoop beleid: https://www.upday.com/nl/binnenland/10-miljard-euro-investering-schiphol-zegt-vaarwel-aan-goedkoop-beleid/wm5rssj

[94] EIB, Verwachtingen bouwproductie en werkgelegenheid 2025: https://www.eib.nl/publicaties/verwachtingen-bouwproductie-en-werkgelegenheid-2025/

[95] Techniek Nederland, Monitor bouwketen najaar 2025: https://www.technieknederland.nl/media/mwgbn1ye/monitor-bouwketen-najaar-2025-definitief-2.pdf

[96] Historisch Nieuwsblad, De trage crash van Fokker: https://www.historischnieuwsblad.nl/de-trage-crash-van-fokker/

[97] The New York Times / International Herald Tribune, Fokker declares 3 units bankrupt; 4,700 jobs to go (16 maart 1996): https://www.nytimes.com/1996/03/16/IHT-fokker-declares-3-units-bankrupt-4700-jobs-to-go.html

[98] Knack, Twintig jaar geleden viel het doek over Sabena: https://www.knack.be/nieuws/twintig-jaar-geleden-viel-doek-over-sabena/

[99] Knack, De wonden van Zaventem: https://www.knack.be/magazine/de-wonden-van-zaventem/

[100] Vlaamse overheid, studie economisch belang luchthaven Zaventem: https://publicaties.vlaanderen.be/view-file/34259

[101] NZZ, Grounding am 2. Oktober 2001: der letzte Tag der stolzen Swissair: https://www.nzz.ch/zuerich/grounding-am-2-oktober-2001-der-letzte-tag-der-stolzen-swissair-ld.10024395

[102] Blick, Die Chronologie: vor 25 Jahren kam es zum Swissair-Grounding: https://www.blick.ch/life/wissen/geschichte/die-chronologie-vor-25-jahren-kam-es-zum-swissair-grounding/1x0ee43

[103] NZZ, Swissair's last CEO Mario Corti breaks his silence: https://www.nzz.ch/english/swissairs-last-ceo-mario-corti-breaks-his-silence-ld.1648788

[104] Wired, Finland and Nokia: an affair to remember: https://www.wired.com/story/finland-and-nokia/

[105] BSI Economics, Finland at the heart of both a structural and cyclical crisis: https://bsi-economics.org/finland-at-the-heart-of-both-a-structural-and-cyclical-crisis/

[106] ETLA, Brief 76: de Finse crisis vergeleken met vergelijkbare landen: https://www.etla.fi/wp-content/uploads/ETLA-Muistio-Brief-76.pdf

[107] El Confidencial, Finlandia: hay vida (económica) después del declive de Nokia (23 juni 2016): https://www.elconfidencial.com/mundo/2016-06-23/finlandia-economia-nokia_1221115/

[108] IG Metall, Solar industry: rising from the ruins: https://www.igmetall.de/en/politik-und-gesellschaft/umwelt-und-energie/solarindustrie-auferstehen-aus-ruinen

[109] Der Spiegel, Q-Cells bankruptcy heralds end of German solar cell industry (april 2012): https://www.spiegel.de/international/business/q-cells-bankruptcy-heralds-end-of-german-solar-cell-industry-a-825490.html

[110] 36Kr, Can Canon give a hand to Japan's semiconductor equipment industry?: https://eu.36kr.com/en/p/3438089402862983

[111] SemiWiki, Can Nikon or Canon ever catch ASML in the lithography market?: https://semiwiki.com/forum/threads/nikon-renews-patent-battle-with-asml-final-capitulation-by-nikon-in-lithography.9238/

[112] CBS, Conjunctuurenquête derde kwartaal 2026: ondernemersvertrouwen: https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2026/conjunctuurenquete-nederland-derde-kwartaal-2026/2-ondernemersvertrouwen

[113] CBS, Bbp, productie en bestedingen; kwartalen (85880NED): https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85880NED

[114] Shell, Shell hervat bouw biobrandstoffenfabriek in Rotterdam niet: https://www.shell.nl/over-ons/nieuws/2025/shell-hervat-bouw-biobrandstoffenfabriek-in-rotterdam-niet-.html

[115] Reformatorisch Dagblad, Shell verkoopt duurzame projecten: https://www.rd.nl/artikel/shell-verkoopt-duurzame-projecten-en-wil-meer-investeren-in-fossiele-brandstoffen

[116] Driek.us, De Groninger waterstofdroom: https://driek.us/2026/06/30/de-groninger-waterstofdroom-even-vluchtig-als-waterstof-zelf/

[117] RTV Noord, Waarom van de Groningse waterstofdroom nog maar weinig terechtkomt: https://www.rtvnoord.nl/economie/1440013/video-waarom-van-de-groningse-waterstofdroom-nog-maar-weinig-terechtkomt

[118] Eurofound, Dow Chemical: internal restructuring: https://apps.eurofound.europa.eu/restructuring-events/detail/300581

[119] VNCI, Dow schrapt 605 banen in Nederland: https://www.vnci.nl/nieuws/nieuwsbericht/dow-schrapt-605-banen-in-nederland

[120] Tweede Kamer, Kamervragen over de verkoop van Sabic-fabrieken: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/ah-tk-20252026-1024.html

[121] NOS, Hoge energiekosten en concurrentie: Chemelot kijkt met zorg naar toekomst: https://nos.nl/artikel/2623928-hoge-energiekosten-en-concurrentie-chemelot-kijkt-met-zorg-naar-toekomst

[122] CPB en PBL, Aansluiting tussen analyses van verkiezingsprogramma's: https://www.pbl.nl/uploads/default/downloads/cpb-pbl-notitie-aansluiting-tussen-analyses-verkiezingsprogrammas-cpb-en-pbl.pdf

[123] Achen en Bartels, Democracy for Realists (voorpublicatie): https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781400882731_A26663019/preview-9781400882731_A26663019.pdf

[124] Healy en Malhotra, Myopic Voters and Natural Disaster Policy: https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/myopic-voters-and-natural-disaster-policy/039708A3223EC114365ADF56F1D26423

[125] IMF, World Economic Outlook oktober 2025, hoofdstuk 3 (bijlagen): https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2025/october/english/ch3onlineannexes.pdf